lạm phát xuất sắc
Channel logo
Interlock
Save
Copy link

Bằng đại học là tờ giấy lãng phí?

Sự gia tăng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc có thể được xem là tín hiệu tích cực, phản ánh kết quả học tập ngày càng cao của người học. Tuy nhiên, con số này cũng đặt ra một câu hỏi: liệu giá trị của danh hiệu xuất sắc có đang dần bị bào mòn
Thùy Linh
Published 16 hours ago
19 min read

Cứ hai sinh viên tốt nghiệp thì có một người nhận bằng xuất sắc

Tại một trường đại học ở Việt Nam, có tới 51,2% sinh viên tốt nghiệp được xếp loại xuất sắc. Đây là tỷ lệ đáng chú ý đối với một danh hiệu vốn được dùng để ghi nhận những thành tích học tập nổi bật.

Sự gia tăng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc có thể được xem là tín hiệu tích cực, phản ánh kết quả học tập ngày càng cao của người học. Tuy nhiên, con số này cũng đặt ra một câu hỏi: liệu giá trị của danh hiệu xuất sắc có đang dần bị bào mòn khi tỷ lệ người đạt được ngày càng lớn?

Quan trọng hơn, một tấm bằng xuất sắc có thực sự phản ánh năng lực xuất sắc của người sở hữu? Và khi bước vào thị trường lao động, danh hiệu này có mang lại lợi thế tương xứng với những nỗ lực đã bỏ ra trong suốt những năm đại học?

Điểm xuất sắc có đồng nghĩa với năng lực xuất sắc?

Việc phân chia bằng tốt nghiệp thành các cấp bậc như xuất sắc, giỏi, khá hay trung bình không phải là một quy định mới xuất hiện trong giáo dục hiện đại. Hệ thống đánh giá thành tích học thuật đã hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ, gắn liền với nhu cầu xác định trình độ và phân loại người học.

xuất sắc

Từ thế kỷ XII–XIII, các trường đại học châu Âu như Bologna, Paris và Oxford đã xây dựng hệ thống học vị Bachelor, Master và Doctor nhằm phân biệt trình độ học thuật của người học.

Tuy nhiên, những học vị này chủ yếu thể hiện cấp độ đào tạo, chưa phải hệ thống phân loại thành tích tốt nghiệp theo các mức xuất sắc, giỏi hay khá như hiện nay.

Đến đầu thế kỷ XIX, hệ thống phân loại thành tích học tập hiện đại mới dần hình thành rõ nét. Năm 1800, Đại học Oxford đưa ra một cải cách quan trọng trong kỳ thi cử nhân, tạo cơ sở để phân biệt những sinh viên đạt thành tích nổi bật. Hệ thống này tiếp tục được điều chỉnh vào các năm 1807 và 1830, từng bước hình thành các cấp độ Honours Degree.

Vậy mục đích của việc phân loại thành tích học tập là gì?

Theo nhà sử học Robert Anderson (2015), sự phát triển của các kỳ thi đại học tại Anh trong thế kỷ XIX gắn liền với quan niệm về thành tích cá nhân và cạnh tranh trong giáo dục. Thông qua các kỳ thi và bảng xếp hạng, nhà trường có thể phân biệt những sinh viên đạt kết quả nổi bật với những người chỉ đáp ứng yêu cầu tốt nghiệp.

Quan niệm đánh giá con người thông qua thành tích học thuật cũng xuất hiện ở nhiều nền văn hóa khác nhau. Tại Trung Quốc, hệ thống khoa cử đã tồn tại từ thế kỷ VII, sử dụng kết quả thi cử làm căn cứ tuyển chọn quan lại. Nhà sử học Benjamin Elman (2013) cho rằng hệ thống này góp phần tạo ra cơ hội thăng tiến dựa trên thành tích học thuật, dù trên thực tế, xuất thân và các mối quan hệ quyền lực vẫn có thể ảnh hưởng đến kết quả tuyển chọn.

Tại Việt Nam, giáo dục đại học hiện đại cũng trải qua nhiều giai đoạn tiếp nhận và điều chỉnh các mô hình giáo dục nước ngoài. Ngày nay, việc đánh giá và xếp loại kết quả học tập đã trở thành một phần chính thức trong hệ thống đào tạo đại học.

Nhìn chung, dù hình thành trong những bối cảnh lịch sử khác nhau, các hệ thống đánh giá đều có một chức năng quan trọng: tạo ra tiêu chuẩn để đo lường, so sánh và phân loại thành tích. Khi bước ra khỏi môi trường giáo dục, bằng cấp và điểm số còn có thể trở thành tín hiệu để nhà tuyển dụng đánh giá ứng viên.

Đây cũng là nội dung được nhà kinh tế học Michael Spence phân tích trong lý thuyết Job Market Signaling (Tín hiệu trên thị trường lao động) năm 1973. Theo đó, trong điều kiện nhà tuyển dụng chưa có đầy đủ thông tin về năng lực của ứng viên, các tín hiệu như bằng cấp có thể giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định tuyển dụng.

Tuy nhiên, một hệ thống được thiết kế để đo lường thành tích học tập liệu có thể phản ánh chính xác năng lực làm việc của một người?

Để trả lời câu hỏi này, cần phân biệt hai khái niệm:

  • Academic Performance (thành tích học tập): Khả năng tiếp thu kiến thức, hoàn thành bài tập, vượt qua kỳ thi và đáp ứng các tiêu chí đánh giá của nhà trường.
  • Job Performance (hiệu suất công việc): Khả năng sử dụng kiến thức và kỹ năng để hoàn thành nhiệm vụ, giải quyết vấn đề, phối hợp với đồng nghiệp và tạo ra kết quả trong môi trường thực tế.
image

Hai khái niệm này có mối liên hệ, nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một người có thể đạt thành tích học tập rất cao nhưng vẫn gặp khó khăn khi vận dụng kiến thức vào những tình huống thực tế đòi hỏi khả năng thích nghi, giao tiếp và xử lý vấn đề. Ngược lại, người không có điểm số nổi bật vẫn có thể phát triển tốt những năng lực cần thiết cho công việc.

Mối quan hệ này cũng được phản ánh trong một nghiên cứu phân tích tổng hợp (meta-analysis) đăng trên Journal of Applied Psychology năm 2024. Dựa trên 114 bộ dữ liệu, nghiên cứu xem xét mối liên hệ giữa thành tích học tập và hiệu suất làm việc sau khi tốt nghiệp.

Kết quả cho thấy hệ số tương quan giữa hai yếu tố này vào khoảng 0,21, tức mối liên hệ có tồn tại nhưng tương đối khiêm tốn. Đáng chú ý, khi thành tích học tập được đo lường bằng những môn học có liên quan trực tiếp đến công việc tương lai, khả năng dự báo hiệu suất làm việc có xu hướng tăng lên, với hệ số tương quan khoảng 0,30–0,40.

Điều này cho thấy điểm số không phải một chỉ báo vô dụng. Ngược lại, đây vẫn là nguồn thông tin hữu ích về năng lực của ứng viên, đặc biệt khi nội dung được đánh giá có liên hệ chặt chẽ với yêu cầu nghề nghiệp. Tuy nhiên, khả năng dự báo của điểm số còn phụ thuộc vào ngành học, nội dung chương trình và phương pháp đánh giá của nhà trường.

xuất sắc

Chẳng hạn, điểm số cao trong một chương trình kỹ thuật có nhiều bài thực hành, dự án và đánh giá năng lực chuyên môn có thể cung cấp thêm bằng chứng về khả năng thực hiện công việc kỹ thuật. Trong khi đó, nếu chương trình chủ yếu đánh giá khả năng ghi nhớ và tái hiện kiến thức qua bài thi, kết quả điểm số sẽ chưa đủ để kết luận một người có thể triển khai dự án, xử lý sự cố hay phối hợp với khách hàng tốt đến đâu.

Như vậy, bằng cấp có thể phản ánh một phần năng lực, nhưng không thể đại diện cho toàn bộ khả năng làm việc của một cá nhân.

Bằng xuất sắc có thực sự mang lại lợi thế kinh tế?

Nếu điểm số chưa phản ánh đầy đủ năng lực làm việc, liệu việc sở hữu một tấm bằng xuất sắc có mang lại lợi ích thực tế khi bước vào thị trường lao động?

Câu trả lời là có. Nhiều nghiên cứu cho thấy thành tích học tập cao có thể tạo ra lợi thế nhất định về thu nhập và cơ hội việc làm, đặc biệt trong giai đoạn đầu sự nghiệp.

Một nghiên cứu của Institute for Fiscal Studies (Anh) năm 2022 đưa ra kết quả đáng chú ý: người tốt nghiệp đại học loại First-Class có thu nhập cao hơn khoảng 4% đối với nữ và 7% đối với nam so với những người tốt nghiệp loại Upper Second-Class, ngay cả sau khi đã kiểm soát nhiều yếu tố khác.

Kết quả này tương đồng với nghiên cứu năm 2017 của hai nhà kinh tế Andy Feng và Georg Graetz, thực hiện trên dữ liệu sinh viên tốt nghiệp London School of Economics. Theo đó, người đạt bằng First-Class có xác suất làm việc trong các ngành trả lương cao hơn 14 điểm phần trăm so với nhóm Upper Second-Class. Mức lương của họ cũng cao hơn khoảng 3%.

Những kết quả này phần nào lý giải vì sao nhiều sinh viên nỗ lực theo đuổi danh hiệu tốt nghiệp xuất sắc. Thành tích học tập tốt có thể giúp ứng viên tạo ấn tượng ban đầu với nhà tuyển dụng, tăng cơ hội tiếp cận những công việc có mức đãi ngộ tốt và tạo lợi thế trong quá trình tuyển chọn.

Tại Việt Nam, một số trường đại học cũng ghi nhận tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc ở mức cao, có trường lên tới hơn một nửa tổng số sinh viên tốt nghiệp. Điều này đặt ra vấn đề về cách đánh giá và duy trì giá trị phân loại của các danh hiệu học thuật.

Tuy nhiên, lợi thế kinh tế của bằng xuất sắc chưa chắc kéo dài trong suốt sự nghiệp.

Một nghiên cứu của Pauline Khoo và Ben Ost, công bố năm 2018 trên tạp chí Labour Economics, mang đến một góc nhìn khác. Nghiên cứu cho thấy danh hiệu tốt nghiệp loại xuất sắc có thể tạo ra lợi thế thu nhập trong hai năm đầu sau khi ra trường, nhưng tác động này không còn rõ rệt từ năm thứ ba trở đi.

Một nghiên cứu khác năm 2024 của Anne Toft Hansen và cộng sự tại Đan Mạch cũng phát hiện rằng GPA cao hơn có thể giúp người mới tốt nghiệp đạt mức thu nhập tốt hơn ngay khi gia nhập thị trường lao động, ngay cả khi mức tăng điểm đến từ thay đổi thang đánh giá chứ không phải năng lực thực tế. Tuy nhiên, lợi thế này giảm dần theo thời gian.

image

Điều này có thể được lý giải từ cách doanh nghiệp đánh giá ứng viên ở từng giai đoạn nghề nghiệp.

Khi mới tuyển dụng, nhà tuyển dụng thường chưa có đủ dữ liệu để đánh giá chính xác năng lực thực sự của một ứng viên. Bằng cấp và điểm số vì thế trở thành những tín hiệu giúp doanh nghiệp giảm bớt sự thiếu chắc chắn trong quá trình tuyển chọn.

Sau một thời gian làm việc, doanh nghiệp có thêm cơ sở để đánh giá nhân sự thông qua kết quả thực tế, kỹ năng chuyên môn, khả năng giải quyết vấn đề và mức độ hoàn thành công việc. Khi đó, giá trị của những tín hiệu ban đầu như GPA hay xếp loại tốt nghiệp có xu hướng giảm dần.

Quan điểm này cũng được phản ánh trong chia sẻ của nhiều đại diện giáo dục và doanh nghiệp tại Việt Nam.

PGS.TS. Vũ Hải Quân cho rằng các đơn vị tuyển dụng hiện nay chủ yếu quan tâm đến năng lực và kỹ năng làm việc; thứ hạng trên bằng tốt nghiệp không còn là yếu tố quá quan trọng. Trong khi đó, TS. Trần Thế Hoàng, Chủ tịch Hội đồng trường Đại học Kinh tế TP.HCM, xem bằng đại học như một trong những tấm giấy thông hành để bước vào đời. Điều quan trọng hơn là người học phải biết vận dụng kiến thức và trang bị những kỹ năng cần thiết cho công việc.

Ở góc độ tuyển dụng thực tế, bà Ngô Phương Thảo, CEO Anbooks, cũng cho biết doanh nghiệp có thể quan tâm đến xếp loại bằng cấp như một dấu hiệu về thái độ học tập của ứng viên. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là kết quả phỏng vấn và khả năng đáp ứng yêu cầu của vị trí tuyển dụng.

Như vậy, bằng tốt nghiệp loại xuất sắc vẫn mang lại những lợi thế nhất định, đặc biệt trong giai đoạn đầu sự nghiệp. Tuy nhiên, giá trị của danh hiệu này không tồn tại độc lập mà phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa thành năng lực thực tế trong công việc.

Thứ thực sự lãng phí ở đây là gì?

Đạt được tấm bằng xuất sắc không phải chuyện đơn giản. Đằng sau kết quả đó thường là cả một quá trình rèn luyện tính kỷ luật, khả năng tự học, quản lý thời gian, tư duy phân tích và sự kiên trì theo đuổi mục tiêu. Đây đều là những năng lực có giá trị, không chỉ trong môi trường đại học mà còn trong công việc sau này.

Tuy nhiên, những năng lực ấy đã đủ để một người sẵn sàng bước vào thị trường lao động?

Báo cáo Job Outlook 2025 của Hiệp hội các nhà tuyển dụng đại học và doanh nghiệp Mỹ (NACE) đưa ra một khoảng cách đáng chú ý giữa yêu cầu của nhà tuyển dụng và năng lực của sinh viên mới tốt nghiệp.

Có tới 96,1% nhà tuyển dụng cho rằng tư duy phản biện là kỹ năng quan trọng đối với sinh viên mới tốt nghiệp, nhưng chỉ 55,9% đánh giá nhóm ứng viên này thành thạo kỹ năng đó. Với kỹ năng giao tiếp, tỷ lệ tương ứng cũng là 96,1% và 53,5%.

Tại Việt Nam, Vietnam Employability Report 2026 do Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) phối hợp cùng Decision Lab thực hiện trên 375 doanh nghiệp cũng ghi nhận khoảng cách giữa năng lực của sinh viên mới tốt nghiệp và kỳ vọng của nhà tuyển dụng ở 6 trong 7 nhóm kỹ năng được khảo sát.

Trong đó, khoảng cách lớn nhất nằm ở khả năng quản lý thời gian (26 điểm phần trăm), giải quyết vấn đề (23 điểm phần trăm), giao tiếp (12 điểm phần trăm) và thích nghi (11 điểm phần trăm).

Những con số này không đồng nghĩa với việc sinh viên đạt GPA cao thiếu các kỹ năng trên. Tuy nhiên, chúng cho thấy kết quả học tập tốt chưa đủ để bảo đảm người học đã đáp ứng đầy đủ những yêu cầu của môi trường làm việc.

Một sinh viên có thể rất giỏi trong việc nghiên cứu tài liệu, phân tích dữ liệu và hoàn thành bài tập theo yêu cầu. Nhưng khi bước vào môi trường làm việc, họ còn phải biết trình bày ý tưởng để thuyết phục người khác, phối hợp với đồng nghiệp có quan điểm khác biệt, xử lý những tình huống chưa từng gặp và đưa ra quyết định khi không có sẵn đáp án.

Sự khác biệt này xuất phát từ chính đặc điểm của hai môi trường.

Trong lớp học, sinh viên thường có giáo trình, mục tiêu học tập và tiêu chí đánh giá tương đối rõ ràng. Nhiệm vụ chủ yếu là tiếp thu kiến thức, hoàn thành bài tập và đáp ứng những yêu cầu đã được xác định trước.

Trong khi đó, môi trường làm việc thường phức tạp và khó dự đoán hơn. Vấn đề có thể thay đổi liên tục, thông tin đôi khi không đầy đủ và kết quả không chỉ phụ thuộc vào năng lực cá nhân mà còn vào khả năng phối hợp với những người xung quanh.

Một nhân sự có thể nắm vững lý thuyết nhưng vẫn gặp khó khăn khi triển khai một dự án có nhiều bên liên quan. Một người có khả năng phân tích tốt vẫn cần biết trình bày kết quả sao cho đồng nghiệp và khách hàng có thể hiểu, đồng thuận và đưa ra quyết định.

Đây là những năng lực không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ qua bảng điểm.

Từ góc độ trải nghiệm của người từng theo đuổi thành tích học tập cao và bước vào môi trường làm việc, có thể nhận thấy những yếu tố giúp sinh viên đạt điểm tốt ở trường là nền tảng quan trọng cho sự nghiệp, nhưng chưa phải toàn bộ năng lực cần thiết để phát triển lâu dài.

Có những kỹ năng chỉ thực sự bộc lộ khi một người phải làm việc với người khác, chịu trách nhiệm cho một kết quả cụ thể hoặc tự tìm cách giải quyết vấn đề thay vì làm theo hướng dẫn có sẵn. Những trải nghiệm này đòi hỏi quá trình rèn luyện liên tục, không thể chỉ hình thành thông qua việc hoàn thành các bài kiểm tra.

Vậy thứ thực sự lãng phí ở đây là gì?

Có lẽ vấn đề không nằm ở thời gian dành cho việc học hay nỗ lực đạt bằng xuất sắc, mà ở cách mục tiêu của cả hành trình đại học đôi khi bị thu hẹp vào GPA và xếp loại tốt nghiệp.

Khi bảng điểm trở thành thước đo gần như duy nhất cho thành công, sinh viên dễ ưu tiên những hoạt động được chấm điểm và công nhận, trong khi ít dành sự quan tâm cho những trải nghiệm giúp khám phá điểm mạnh, nhận diện hạn chế và phát triển các năng lực khác.

Bốn năm đại học không chỉ là khoảng thời gian tích lũy kiến thức và hoàn thành chương trình đào tạo. Đây còn là cơ hội để thử sức trong những lĩnh vực mới, tham gia hoạt động ngoại khóa, thực hiện dự án, làm việc nhóm, thực tập và va chạm với những tình huống ngoài phạm vi giáo trình.

Một tấm bằng xuất sắc cho thấy người học đã đáp ứng rất tốt những yêu cầu của chương trình đào tạo. Nhưng giá trị của hành trình đại học còn nằm ở những năng lực được hình thành bên ngoài bảng điểm: khả năng thích nghi, tư duy độc lập, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề.

Sẽ thật đáng tiếc nếu sinh viên bước ra khỏi giảng đường với một bảng điểm đẹp, nhưng chưa tận dụng hết những cơ hội để phát triển bản thân và chuẩn bị cho con đường nghề nghiệp phía trước.

Bằng đại học không phải một tờ giấy lãng phí. Điều đáng suy ngẫm là liệu giá trị của bốn năm đại học có đang bị đánh đồng với những con số trên bảng điểm hay không.

RELEVANT SERIES