Ai nên rút BHXH 1 lần? Tất tần tật về BHXH Việt Nam
Về mặt pháp lý, bảo hiểm xã hội không phải là một khoản đầu tư. Đây là chính sách an sinh do Nhà nước tổ chức nhằm bảo đảm thu nhập cho người lao động khi gặp những biến cố như ốm đau, tai nạn lao động, mất khả năng làm việc, nghỉ hưu hoặc qua đời. Mục tiêu cốt lõi của hệ thống này là bảo vệ cuộc sống và giảm thiểu rủi ro tài chính, chứ không phải tối đa hóa lợi nhuận.
Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ tài chính cá nhân, nhiều người vẫn xem bảo hiểm xã hội như một dạng tích lũy dài hạn. Mỗi tháng người lao động đều đặn đóng một phần thu nhập vào quỹ, số tiền này được quản lý và đầu tư để tạo ra lợi nhuận. Đến tuổi nghỉ hưu, người tham gia nhận lại dòng tiền định kỳ dưới dạng lương hưu. Trong nhiều trường hợp, mức hưởng còn được điều chỉnh theo lạm phát và tăng trưởng kinh tế, giúp duy trì sức mua của đồng tiền theo thời gian.
Điểm khác biệt quan trọng nhất là bảo hiểm xã hội không vận hành theo cơ chế tài khoản cá nhân. Số tiền bạn đóng không được tách riêng thành một khoản đầu tư đứng tên bạn, mà được đưa vào một quỹ chung của toàn xã hội. Quỹ này hoạt động dựa trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa các thế hệ và giữa những người tham gia. Người đang đi làm đóng góp để hỗ trợ những người đang nghỉ hưu, mất sức lao động hoặc gặp biến cố. Đổi lại, khi đến lượt mình cần được hỗ trợ, bạn sẽ nhận quyền lợi từ chính hệ thống đó.
Vì vậy, câu hỏi "bảo hiểm xã hội có phải đầu tư hay không" phụ thuộc vào góc nhìn. Nếu xét theo định nghĩa tài chính truyền thống, câu trả lời là không, bởi mục tiêu chính không phải tạo ra lợi nhuận và người tham gia không trực tiếp sở hữu tài sản đầu tư. Nhưng nếu xét theo dòng tiền, đây lại là một cam kết tài chính dài hạn, nơi người lao động bỏ tiền hôm nay để đổi lấy sự đảm bảo thu nhập trong tương lai.
Có thể hiểu đơn giản rằng đầu tư giúp gia tăng tài sản, còn bảo hiểm xã hội giúp giảm thiểu rủi ro. Một bên hướng đến tăng trưởng, một bên hướng đến sự an toàn. Trong một kế hoạch tài chính bền vững, hai vai trò này không thay thế cho nhau mà bổ sung cho nhau.
BHXH thu tiền như thế nào?
Theo quy định áp dụng từ ngày 1/7/2025, tổng mức đóng các loại bảo hiểm bắt buộc trên mỗi người lao động vào khoảng 32% mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm. Trong đó, người lao động đóng 10,5% tiền lương mỗi tháng, bao gồm 8% vào quỹ bảo hiểm xã hội, 1,5% vào quỹ bảo hiểm y tế, 1% vào quỹ bảo hiểm thất nghiệp. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn phải đóng thêm 21,5% tiền lương cho mỗi nhân viên. Khoản này bao gồm 17,5% vào quỹ bảo hiểm xã hội, 3% vào quỹ bảo hiểm y tế, 1% vào quỹ bảo hiểm thất nghiệp và 0,5% vào quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Nói cách khác, cứ một người lao động có mức lương đóng bảo hiểm là 15 triệu đồng mỗi tháng thì người lao động sẽ đóng khoảng 1,575 triệu đồng, doanh nghiệp đóng thêm khoảng 3,225 triệu đồng. Tổng cộng sẽ có khoảng 4,8 triệu đồng được đưa vào hệ thống bảo hiểm mỗi tháng.
Thực tế thì chi phí nhân sự của doanh nghiệp thường cao hơn đáng kể so với mức lương mà người lao động nhìn thấy trên hợp đồng. Khi tăng lương cho một nhân viên, doanh nghiệp không chỉ trả thêm phần lương đó mà còn phải đóng thêm các khoản bảo hiểm tương ứng.
Một điểm nhiều người thường nhầm lẫn là các khoản bảo hiểm bắt buộc không nhất thiết được tính trên toàn bộ thu nhập thực nhận. Chúng được tính trên mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm được ghi nhận theo quy định trong hợp đồng lao động. Ví dụ, một nhân viên có tổng thu nhập thực tế từ 18 đến 20 triệu đồng mỗi tháng nhờ tiền thưởng doanh số và các khoản phụ cấp, nhưng mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm chỉ là 10 triệu đồng thì các khoản bảo hiểm sẽ được tính dựa trên mức 10 triệu đồng đó. Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp xây dựng cơ cấu thu nhập gồm hai phần: lương cố định và lương theo hiệu suất công việc. Cách làm này giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí tốt hơn, đồng thời tạo động lực để người lao động nâng cao hiệu quả làm việc.
Dòng tiền trong quỹ BHXH được vận hành tế nào?
Hệ thống bảo hiểm không phải là một quỹ duy nhất mà được chia thành nhiều quỹ thành phần, mỗi quỹ phục vụ một mục đích khác nhau. Hiểu đơn giản, mỗi khoản đóng góp hôm nay sẽ được phân bổ để chi trả cho những rủi ro khác nhau trong cuộc sống của người lao động.
Quỹ lớn nhất là quỹ hưu trí và tử tuất, chiếm hơn hai phần ba tổng quy mô hệ thống, là quỹ dùng để trả lương hưu cho những người đã hết tuổi lao động và trợ cấp cho thân nhân khi người tham gia bảo hiểm qua đời. Theo quy định hiện hành, để được hưởng lương hưu hàng tháng, người lao động cần đáp ứng hai điều kiện gồm đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định và có ít nhất 15 năm đóng bảo hiểm xã hội. Mức lương hưu phụ thuộc vào thời gian tham gia bảo hiểm và mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm trong suốt quá trình làm việc. Nguyên tắc rất đơn giản: đóng càng lâu, mức hưởng càng cao, nhưng có một mức trần nhất định.
Ví dụ, một lao động nữ có 25 năm tham gia bảo hiểm với mức lương bình quân 15 triệu đồng mỗi tháng có thể nhận khoảng 65% mức lương bình quân này khi nghỉ hưu, tương đương khoảng 9,75 triệu đồng mỗi tháng. Khoản tiền này còn được Nhà nước điều chỉnh định kỳ để hạn chế tác động của lạm phát.
Đây cũng là quỹ đang chi trả cho khoảng 3,4 triệu người hưởng lương hưu trên cả nước, với mức bình quân khoảng 6,7 triệu đồng mỗi tháng.
Quỹ lớn thứ hai là quỹ bảo hiểm y tế, là quỹ mà hầu như ai cũng từng sử dụng ít nhất một lần khi đi khám bệnh hoặc nhập viện. Khi tham gia bảo hiểm y tế, người dân có thể được quỹ thanh toán từ 80% đến 100% chi phí khám chữa bệnh tùy từng trường hợp. Quy mô chi trả của quỹ này rất lớn. Mỗi năm có hàng trăm triệu lượt khám chữa bệnh được thanh toán bằng bảo hiểm y tế với tổng số tiền lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Tiếp theo là quỹ ốm đau và thai sản. Điểm đặc biệt là quỹ này được tài trợ hoàn toàn từ phần đóng góp của doanh nghiệp chứ không trừ trực tiếp vào lương của người lao động. Nếu người lao động phải nghỉ việc vì ốm đau và có xác nhận của cơ sở y tế, họ sẽ được nhận trợ cấp trong thời gian nghỉ. Trường hợp lao động nữ sinh con, chế độ còn hào phóng hơn khi được nghỉ thai sản 6 tháng và nhận trợ cấp tương đương 100% mức lương bình quân làm căn cứ đóng bảo hiểm trong thời gian trước đó.
Ví dụ, một người có mức lương đóng bảo hiểm là 10 triệu đồng mỗi tháng có thể nhận khoảng 60 triệu đồng tiền thai sản trong thời gian nghỉ sinh, chưa tính khoản trợ cấp một lần khi sinh con.
Quỹ chiếm tỷ trọng lớn khác bảo hiểm thất nghiệp. Dù về mặt pháp lý đây là một quỹ riêng theo Luật Việc làm, quỹ vẫn được quản lý thông qua hệ thống bảo hiểm. Quỹ này đóng vai trò như một chiếc đệm tài chính khi người lao động mất việc. Nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định, người lao động có thể nhận trợ cấp thất nghiệp hàng tháng, đồng thời được hỗ trợ học nghề và tìm kiếm việc làm mới. Mức trợ cấp thông thường bằng khoảng 60% mức lương bình quân của những tháng cuối trước khi nghỉ việc. Thời gian hưởng phụ thuộc vào số năm đã tham gia đóng bảo hiểm thất nghiệp.
Cuối cùng là quỹ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, là quỹ có quy mô nhỏ nhất và hoàn toàn do doanh nghiệp đóng góp. Quỹ được sử dụng để hỗ trợ những người bị tai nạn trong quá trình làm việc hoặc mắc các bệnh nghề nghiệp được pháp luật công nhận. Mặc dù chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng hệ thống, đây lại là một trong những quỹ quan trọng nhất đối với các ngành nghề có mức độ rủi ro cao như xây dựng, khai khoáng, sản xuất công nghiệp hoặc vận tải.
Nhìn tổng thể, có thể thấy bảo hiểm xã hội không chỉ đơn thuần là câu chuyện lương hưu. Khoản tiền người lao động và doanh nghiệp đóng góp mỗi tháng thực chất đang tạo ra một mạng lưới bảo vệ tài chính xuyên suốt cuộc đời, từ lúc đi làm, khi ốm đau, sinh con, thất nghiệp cho đến khi nghỉ hưu.
Trong những giai đoạn nguồn thu lớn hơn nguồn chi, phần tiền kết dư sẽ được đem đi đầu tư để tạo thêm lợi nhuận và hạn chế việc mất giá do lạm phát theo thời gian. Tuy nhiên, khác với các quỹ đầu tư hay các nhà đầu tư cá nhân, quỹ bảo hiểm xã hội bị giới hạn rất chặt về cách sử dụng tiền. Mục tiêu cao nhất không phải là tối đa hóa lợi nhuận mà là bảo toàn vốn và đảm bảo khả năng chi trả trong nhiều thập kỷ. Phần lớn tiền của quỹ được đầu tư vào trái phiếu Chính phủ, tức là cho Nhà nước vay để tài trợ cho các hoạt động phát triển kinh tế và hạ tầng. Phần còn lại chủ yếu được gửi tại các ngân hàng thương mại có vốn nhà nước như Vietcombank, BIDV, VietinBank hay Agribank.
Năm 2025, lợi suất đầu tư bình quân của quỹ đạt khoảng 0,31% mỗi tháng, tương đương gần 3,8% một năm nếu quy đổi đơn giản.
Những thách thức quỹ BHXH đang đối mặt
Bài toán của bảo hiểm xã hội không nằm ở một hay hai năm tới mà là khả năng duy trì chi trả trong vài chục năm tiếp theo, thách thức lớn nhất đến từ xu hướng già hóa dân số.
Mô hình của bảo hiểm xã hội hoạt động hiệu quả nhất khi có nhiều người đang đi làm đóng góp cho một số lượng nhỏ người nghỉ hưu. Tuy nhiên, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ khá nhanh, trong khi tỷ lệ sinh liên tục giảm. Điều đó đồng nghĩa với việc trong tương lai sẽ có ít người đóng góp hơn cho mỗi người đang nhận lương hưu. Nói một cách đơn giản, nếu ngày hôm nay 10 người đi làm cùng đóng để hỗ trợ 1 người nghỉ hưu thì hệ thống vận hành khá thoải mái. Nhưng nếu vài thập kỷ nữa chỉ còn 5 hoặc 6 người đi làm phải gánh cùng một số người nghỉ hưu như trước, áp lực tài chính sẽ tăng lên đáng kể.
Một thách thức khác là độ bao phủ của hệ thống vẫn còn tương đối thấp. Việt Nam hiện có hàng chục triệu người trong độ tuổi lao động, nhưng số người tham gia bảo hiểm xã hội mới chỉ chiếm một phần trong tổng lực lượng lao động. Nhiều lao động tự do, người kinh doanh cá thể, lao động thời vụ hoặc làm việc trong khu vực phi chính thức vẫn chưa tham gia hệ thống. Điều này tạo ra một nghịch lý rằng số người có thể nhận quyền lợi trong tương lai ngày càng tăng, nhưng nguồn đóng góp vào quỹ lại chưa mở rộng tương ứng.
Bên cạnh đó còn nhiều áp lực khác như tình trạng chậm đóng hoặc nợ đóng bảo hiểm của một số doanh nghiệp, xu hướng lãi suất giảm khiến lợi nhuận đầu tư của quỹ không còn cao như trước, hay việc nhiều người lựa chọn nhận bảo hiểm xã hội một lần thay vì tiếp tục tham gia để hưởng lương hưu khi về già.
Mỗi yếu tố riêng lẻ có thể chưa phải vấn đề quá lớn, nhưng khi cộng dồn trong nhiều năm, chúng sẽ ảnh hưởng đáng kể đến sự bền vững của hệ thống. Đó cũng là lý do Nhà nước liên tục điều chỉnh chính sách trong những năm gần đây, từ mở rộng đối tượng tham gia, sửa đổi điều kiện hưởng chế độ cho đến tăng dần tuổi nghỉ hưu.
Nhiều quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc hay các nước châu Âu đã và đang đối mặt với bài toán tương tự. Khi tuổi thọ tăng lên, tỷ lệ sinh giảm xuống và dân số ngày càng già đi, các hệ thống lương hưu trên khắp thế giới đều phải tìm cách cân bằng giữa quyền lợi của người nghỉ hưu hôm nay và khả năng chi trả của nền kinh tế trong tương lai.
Có nên rút BHXH một lần hay không?
Có lẽ không có chủ đề nào liên quan đến bảo hiểm xã hội gây tranh luận nhiều bằng câu hỏi có nên rút bảo hiểm xã hội một lần hay không?
Hiểu đơn giản, bảo hiểm xã hội một lần là việc người lao động nhận toàn bộ quyền lợi được quy đổi từ thời gian đã tham gia bảo hiểm, thay vì tiếp tục bảo lưu để chờ nhận lương hưu khi đến tuổi nghỉ hưu. Theo quy định trước đây, sau khi nghỉ việc một năm và không tiếp tục tham gia bảo hiểm xã hội, người lao động có thể làm thủ tục nhận bảo hiểm xã hội một lần. Số tiền nhận được phụ thuộc vào thời gian tham gia và mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm. Ví dụ, một người tham gia bảo hiểm xã hội trong 10 năm với mức lương bình quân khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng có thể nhận về một khoản tiền lên tới vài trăm triệu đồng nếu lựa chọn rút một lần.
Chính vì khoản tiền nhận ngay tương đối lớn nên mỗi năm có hơn một triệu người lựa chọn phương án này. Lý do rất đa dạng: có người cần tiền để giải quyết khó khăn tài chính trước mắt, có người muốn sử dụng vốn để kinh doanh, cũng có người cho rằng tự đầu tư số tiền đó sẽ mang lại hiệu quả cao hơn trong dài hạn.
Để trả lời cho câu hỏi có nên rút hay không thì phụ thuộc vào hoàn cảnh tài chính, kế hoạch nghề nghiệp và mục tiêu dài hạn của từng cá nhân.
Đối với những người còn trẻ, còn khả năng lao động ổn định và có kế hoạch làm việc lâu dài tại Việt Nam, việc bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thường mang lại nhiều lợi ích hơn. Mỗi năm đóng thêm không chỉ giúp tăng mức lương hưu trong tương lai mà còn giúp duy trì quyền được hưởng bảo hiểm y tế khi nghỉ hưu. Quan trọng hơn, đây là nguồn thu nhập ổn định kéo dài đến hết cuộc đời, thay vì một khoản tiền nhận một lần.
Ngược lại, với những người đang gặp khó khăn tài chính nghiêm trọng, không còn khả năng tiếp tục tham gia trong thời gian dài, hoặc có kế hoạch định cư lâu dài ở nước ngoài, việc nhận bảo hiểm xã hội một lần có thể là một lựa chọn đáng cân nhắc.
Có lẽ nhóm dễ gặp rủi ro nhất là những người rút bảo hiểm xã hội chỉ vì thấy khoản tiền trước mắt hấp dẫn nhưng không có kế hoạch sử dụng cụ thể. Một khoản tiền vài chục hay vài trăm triệu đồng có thể tạo cảm giác rất lớn ở hiện tại, nhưng nếu được chi tiêu hết trong vài năm, người lao động có thể mất đi một nguồn đảm bảo tài chính quan trọng cho hàng chục năm sau đó.
Tranh luận về bảo hiểm xã hội thực chất là tranh luận về cách mỗi người nhìn nhận rủi ro và tương lai của chính mình. Có người ưu tiên sự linh hoạt của tiền mặt ở hiện tại. Có người chấp nhận đánh đổi một phần thu nhập hôm nay để đổi lấy sự đảm bảo trong nhiều năm sau. Không có lựa chọn nào phù hợp với tất cả mọi người. Điều quan trọng là hiểu rõ mình đang nhận được gì và đánh đổi điều gì.
Cuối cùng, bảo hiểm xã hội không phải là giải pháp cho mọi vấn đề tài chính, nhưng cũng không được tạo ra để làm điều đó. Nó là một phần của hệ thống an sinh, còn chất lượng cuộc sống khi về già vẫn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tiết kiệm, đầu tư và chuẩn bị tài chính của mỗi người trong suốt những năm lao động.