Interlock

Save

Copy link

Làm sao để tối ưu quyền lợi khi mua bảo hiểm?

Bảo hiểm là một trong những sản phẩm tài chính có thời hạn dài nhất, với nhiều quyền lợi và điều kiện được quy định xuyên suốt hợp đồng.

Thùy Linh

Published 2 days ago

23 min read

Tuy nhiên, sự phức tạp này cũng khiến người tham gia dễ tập trung vào những con số nổi bật như mức phí, số tiền bảo hiểm hay quyền lợi đáo hạn mà chưa nhìn đầy đủ vào thời điểm và điều kiện để các quyền lợi thực sự được chi trả.

Trường hợp quyền lợi đáo hạn ở tuổi 100 là một ví dụ. Một số hợp đồng quy định thời hạn bảo hiểm kéo dài đến 100 tuổi, trong khi số người từ 100 tuổi trở lên tại Việt Nam chỉ chiếm khoảng 0,7%. Điều này đặt ra một góc nhìn đáng chú ý về cách chúng ta đánh giá một hợp đồng bảo hiểm: một quyền lợi được ghi rõ trong hợp đồng chưa chắc đã mang lại giá trị theo cách người mua vẫn hình dung.

Đằng sau những trường hợp như vậy là câu chuyện lớn hơn về cách bảo hiểm thực sự vận hành, những rủi ro mà sản phẩm được thiết kế để bảo vệ và cách các quyền lợi được cấu trúc trong hợp đồng. Hiểu rõ những điều này là bước đầu tiên để đánh giá một sản phẩm bảo hiểm và xác định đâu mới là những quyền lợi thực sự có ý nghĩa với nhu cầu tài chính của mỗi người.

Bảo hiểm là gì?

Một hợp đồng trị giá 400 triệu đồng, được người mua kỳ vọng là một khoản đầu tư với lợi nhuận trên 9%/năm, nhưng sau hai năm mới nhận ra sản phẩm thực tế là bảo hiểm nhân thọ có thời hạn đến 100 tuổi. Đây là trường hợp của anh Huy, 25 tuổi.

Theo chia sẻ của Huy, trong quá trình được tư vấn, anh hiểu rằng mình đang tham gia một sản phẩm đầu tư có khả năng mang lại lợi nhuận trên 9%/năm. Dựa trên thông tin được tư vấn, anh ký hợp đồng và đóng tổng cộng 400 triệu đồng trong hai năm. Chỉ đến sau đó, Huy mới nhận ra sản phẩm mình tham gia thực chất là một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ với thời hạn đến năm 100 tuổi.

Để trả lời, trước hết cần phân biệt bảo hiểm với đầu tư. Trong phạm vi nội dung này, bảo hiểm được hiểu chủ yếu theo các sản phẩm bảo hiểm tư nhân phổ biến như bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm sức khỏe và bảo hiểm tai nạn.

Về bản chất, bảo hiểm là một cơ chế chuyển giao rủi ro tài chính. Người tham gia trả một khoản phí cho doanh nghiệp bảo hiểm để đổi lấy sự bảo vệ trước những rủi ro được xác định trong hợp đồng. Khi sự kiện bảo hiểm xảy ra và đáp ứng các điều kiện chi trả, doanh nghiệp bảo hiểm sẽ thực hiện quyền lợi tương ứng theo hợp đồng.

Chẳng hạn, với bảo hiểm sức khỏe, người tham gia có thể đóng phí định kỳ để được bảo vệ trước các chi phí y tế thuộc phạm vi bảo hiểm. Khi phát sinh sự kiện được bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm chi trả theo mức quyền lợi và các điều kiện đã được quy định.

Nguyên tắc này thực tế không phải là một ý tưởng mới. Từ hàng nghìn năm trước, con người đã hình thành nhiều cơ chế khác nhau để chia sẻ và phân tán rủi ro. Khoảng 4.000–3.000 năm trước Công nguyên, các giao dịch thương mại tại vùng Lưỡng Hà đã xuất hiện những thỏa thuận cho phép thương nhân giảm thiểu tổn thất trong trường hợp hàng hóa gặp rủi ro trên đường vận chuyển. Tại La Mã cổ đại, các quỹ mai táng cũng được hình thành dựa trên nguyên tắc thành viên đóng góp định kỳ để hỗ trợ chi phí khi một người qua đời.

Qua thời gian, các hình thức bảo hiểm ngày càng đa dạng và được tổ chức thành những sản phẩm tài chính phức tạp hơn. Tuy nhiên, cốt lõi của bảo hiểm vẫn xoay quanh một nguyên tắc: trả một khoản phí để chuyển giao một phần rủi ro tài chính cho bên khác.

Vì vậy, để hiểu đúng một hợp đồng bảo hiểm, cần bắt đầu từ bản chất này thay vì chỉ nhìn vào khoản tiền có thể nhận lại. Đó cũng là cơ sở để phân tích tiếp các loại quyền lợi, chi phí và điều kiện trong một hợp đồng bảo hiểm.

Vì sao mua bảo hiểm nhưng không được bảo hiểm?

Việc tham gia bảo hiểm nhưng đến khi phát sinh rủi ro mới biết quyền lợi không được chi trả là một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tâm lý nghi ngại đối với bảo hiểm. Thực tế, vấn đề không nhất thiết nằm ở việc doanh nghiệp bảo hiểm “không bảo hiểm”, mà có thể xuất phát từ việc người tham gia chưa hiểu đầy đủ về phạm vi bảo vệ và các điều kiện đi kèm hợp đồng.

Theo báo cáo nghiên cứu dư luận xã hội do IFM Research phối hợp với Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (IAV) thực hiện, 42% người được khảo sát cho biết họ không hiểu rõ hoặc chỉ có mức độ hiểu biết từ trung bình đến thấp về loại hình bảo hiểm mình đang tham gia. Khoảng 35% người từng tham gia bảo hiểm cũng cho biết đã có trải nghiệm không hài lòng liên quan đến quá trình bồi thường.

Những con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa việc sở hữu một hợp đồng bảo hiểm và hiểu rõ mình đang được bảo vệ như thế nào. Một hợp đồng có thể bao gồm nhiều quyền lợi, nhưng mỗi quyền lợi lại đi kèm phạm vi áp dụng, giới hạn chi trả, điều khoản loại trừ và thời gian chờ riêng.

Thời gian chờ: khi hợp đồng đã có hiệu lực nhưng quyền lợi chưa được áp dụng

Một trong những điều khoản dễ gây hiểu nhầm là thời gian chờ. Đây là khoảng thời gian được tính từ khi hợp đồng hoặc quyền lợi bảo hiểm bắt đầu có hiệu lực, trong đó một số sự kiện phát sinh có thể chưa được doanh nghiệp bảo hiểm chi trả.

Thời gian chờ có thể khác nhau tùy loại quyền lợi và sản phẩm. Chẳng hạn, một số quyền lợi điều trị bệnh thông thường có thể áp dụng thời gian chờ 30 ngày; một số bệnh hoặc nhóm quyền lợi đặc biệt có thể là 90 ngày, trong khi quyền lợi thai sản có thể có thời gian chờ dài hơn.

Ví dụ, một người tham gia bảo hiểm sức khỏe từ ngày 1/1 và quyền lợi điều trị bệnh thông thường có thời gian chờ 30 ngày. Nếu người này nhập viện vào ngày 10/1 do mắc bệnh, hợp đồng đã được kích hoạt nhưng quyền lợi điều trị bệnh thông thường vẫn có thể chưa đủ điều kiện chi trả. Sau khi kết thúc thời gian chờ theo hợp đồng, quyền lợi mới được áp dụng.

Thời gian chờ chỉ là một trong nhiều điều kiện có thể ảnh hưởng đến khả năng được chi trả. Điều khoản loại trừ, giới hạn quyền lợi, phạm vi bảo hiểm và điều kiện của từng sản phẩm cũng có thể khiến một rủi ro không thuộc phạm vi bồi thường.

Điều này giải thích tại sao hai người cùng mua bảo hiểm từ một doanh nghiệp vẫn có thể nhận được những quyền lợi hoàn toàn khác nhau. Sự khác biệt có thể đến từ sản phẩm được lựa chọn, mức phí, quyền lợi bổ sung hoặc phạm vi bảo vệ trong từng hợp đồng.

Chẳng hạn, anh Cường, 35 tuổi, tham gia bảo hiểm từ năm 2022 với mức phí khoảng 15 triệu đồng mỗi năm và có quyền lợi liên quan đến viện phí. Đến cuối năm 2024, anh phải nhập viện do viêm xoang nặng. Khi thực hiện thủ tục yêu cầu chi trả, anh mới biết tình trạng của mình thuộc một điều khoản loại trừ trong hợp đồng. Anh Cường sau đó cho biết mình không nhớ đã hiểu rõ điều khoản này tại thời điểm ký kết.

Một trường hợp khác là bà T., 59 tuổi, đã đóng hơn 19 triệu đồng mỗi năm trong 10 năm. Khi phát hiện khối u tuyến giáp và cần phẫu thuật, bà mới nhận ra hợp đồng của mình bao gồm các quyền lợi về tử vong, tai nạn và nằm viện nhưng không có quyền lợi bệnh hiểm nghèo. Sau 10 năm tham gia, khoản chi trả mà bà nhận được trong trường hợp này chỉ khoảng 1,4 triệu đồng cho một tuần nằm viện.

Những trường hợp trên cho thấy đóng phí bảo hiểm trong thời gian dài không đồng nghĩa với việc mọi rủi ro sức khỏe đều được bảo vệ. Quyền lợi chỉ được chi trả khi sự kiện xảy ra nằm trong phạm vi bảo hiểm và đáp ứng đầy đủ các điều kiện được quy định trong hợp đồng.

Vì vậy, vấn đề quan trọng trước khi tham gia bảo hiểm không chỉ là đóng bao nhiêu tiền, mà là khoản phí đó đang mua những quyền lợi nào, bảo vệ những rủi ro nào và được áp dụng trong những điều kiện nào.

Bảo hiểm có thực sự đáng mua?

Bảo hiểm nhân thọ nhận được mức độ đồng thuận khá cao về vai trò trong đời sống tài chính. Theo một khảo sát, 89% người được hỏi cho rằng bảo hiểm nhân thọ là “thiết yếu trong cuộc sống”, trong đó ngay cả nhóm chưa từng tham gia, tỷ lệ này vẫn đạt 86%.

Tuy nhiên, nhận thức về sự cần thiết của bảo hiểm và quyết định thực sự bỏ tiền để tham gia là hai vấn đề khác nhau. Tại Việt Nam, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm nhân thọ vẫn chưa tới 12%, cho thấy khoảng cách đáng kể giữa việc cho rằng bảo hiểm quan trọng và xác định bảo hiểm phù hợp với nhu cầu tài chính của bản thân.

Trên thực tế, bảo hiểm nhân thọ không phải một sản phẩm có giá trị giống nhau đối với tất cả mọi người. Giá trị cốt lõi của sản phẩm nằm ở khả năng tạo ra một khoản hỗ trợ tài chính cho những người đang phụ thuộc vào thu nhập của người được bảo hiểm khi rủi ro xảy ra.

Theo FINRA, một trong những mục đích cơ bản của bảo hiểm nhân thọ là cung cấp hỗ trợ tài chính cho những người phụ thuộc vào thu nhập của người được bảo hiểm, chẳng hạn như vợ, chồng, con cái hoặc người thân. Vì vậy, mức độ cần thiết của bảo hiểm có thể được xem xét từ một câu hỏi rất thực tế: nếu nguồn thu nhập của bạn đột ngột biến mất, ai sẽ phải gánh chịu hệ quả tài chính?

Đối với những người đang có con nhỏ, gia đình phụ thuộc vào thu nhập, khoản vay mua nhà hoặc các nghĩa vụ tài chính dài hạn, bảo hiểm nhân thọ có thể trở thành một lớp bảo vệ quan trọng. Một khảo sát năm 2024 với 2.000 người tại Anh cho thấy 31% người đang có bảo hiểm cho biết có con là lý do chính khiến họ tham gia. Gần một phần tư mua bảo hiểm sau khi mua nhà, trong khi 18% tham gia sau khi kết hôn.

Nhu cầu này cũng phản ánh mức độ dễ tổn thương tài chính của các hộ gia đình khi mất đi người tạo ra thu nhập chính. Theo LIMRA Insurance Barometer Study 2025, 47% người được khảo sát tại Mỹ cho biết gia đình họ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì các khoản chi tiêu sinh hoạt trong vòng sáu tháng nếu người có thu nhập chính qua đời. 40% cho rằng gia đình mình sẽ gần như không hoặc hoàn toàn không đảm bảo được an toàn tài chính trong trường hợp người trụ cột qua đời đột ngột.

Ngược lại, với một người đang độc thân, không có người phụ thuộc về tài chính và không mang các khoản nợ lớn, nhu cầu bảo vệ thu nhập cho người khác có thể chưa cao. Trong trường hợp này, bảo hiểm nhân thọ có thể chưa phải ưu tiên tài chính ở thời điểm hiện tại. Chuyên gia tài chính Jay Zigmont cũng đưa ra quan điểm tương tự khi cho rằng người độc thân không có người phụ thuộc tài chính có thể chưa cần đặt bảo hiểm nhân thọ lên hàng đầu.

Bảo hiểm có phải là đầu tư?

Việc đóng phí bảo hiểm trong nhiều năm và có thể nhận lại một khoản tiền lớn vào một thời điểm nhất định khiến bảo hiểm dễ bị đặt cạnh các sản phẩm đầu tư. Đặc biệt, với những hợp đồng có giá trị quyền lợi cao hơn tổng số phí đã đóng, người tham gia có thể hình dung khoản chênh lệch này như một khoản lợi nhuận.

Tuy nhiên, quyền lợi bảo hiểm và lợi nhuận đầu tư được hình thành từ hai cơ chế hoàn toàn khác nhau.

Giả sử một người tham gia bảo hiểm với tổng số phí đã đóng khoảng 700 triệu đồng. Trong thời gian hợp đồng có hiệu lực, nếu người này không may gặp phải một rủi ro nghiêm trọng thuộc phạm vi bảo hiểm, người thụ hưởng có thể nhận được khoản chi trả gần 1 tỷ đồng, tùy thuộc vào quyền lợi và điều kiện cụ thể của hợp đồng.

Nếu chỉ nhìn vào hai con số 700 triệu và 1 tỷ đồng, khoản chênh lệch có thể được hiểu như lợi nhuận. Nhưng 1 tỷ đồng trong trường hợp này không phải khoản lợi nhuận được tạo ra từ 700 triệu đồng phí bảo hiểm. Đây là quyền lợi được doanh nghiệp bảo hiểm chi trả khi một sự kiện bảo hiểm xảy ra và đáp ứng các điều kiện đã được quy định trong hợp đồng.

Ngược lại, nếu người tham gia duy trì hợp đồng, không xảy ra sự kiện bảo hiểm thuộc phạm vi chi trả và đáp ứng đầy đủ các điều kiện đến cuối kỳ, họ không mặc nhiên được nhận khoản tiền tương đương quyền lợi tử vong hoặc thương tật nghiêm trọng. Giá trị và quyền lợi thực tế phụ thuộc vào chính cấu trúc của sản phẩm và các điều khoản đã thỏa thuận.

Điểm khác biệt nằm ở mục đích sử dụng tiền. Đầu tư hướng đến việc sử dụng vốn để tạo ra lợi nhuận hoặc gia tăng giá trị tài sản. Bảo hiểm trước hết nhằm chuyển giao rủi ro và tạo ra nguồn tài chính dự phòng khi những sự kiện bất lợi xảy ra.

Tuy nhiên, ranh giới này có thể trở nên phức tạp hơn với một số sản phẩm bảo hiểm nhân thọ dài hạn có giá trị tiền mặt. Trong quá trình duy trì hợp đồng, người tham gia có thể hình thành một giá trị tích lũy và, tùy sản phẩm, có thể rút tiền hoặc vay dựa trên giá trị hợp đồng. Đặc điểm này khiến bảo hiểm đôi khi được xem như một hình thức đầu tư.

Việc một hợp đồng có giá trị tiền mặt không đồng nghĩa với việc toàn bộ sản phẩm nên được xem như một khoản đầu tư. Đây vẫn là một sản phẩm bảo hiểm với cấu trúc quyền lợi, chi phí, điều kiện và rủi ro riêng. FINRA cũng lưu ý rằng các sản phẩm bảo hiểm có yếu tố đầu tư thường phức tạp hơn và có thể đi kèm nhiều loại chi phí cũng như rủi ro khác nhau.

Đặc biệt, với người trẻ có thu nhập chưa cao, việc sử dụng bảo hiểm nhân thọ dài hạn như một công cụ đầu tư cần được cân nhắc trên tổng thể kế hoạch tài chính. Theo chuyên gia tài chính Brian Kaplan, trước khi dành nguồn lực lớn cho các sản phẩm dài hạn, người trẻ nên ưu tiên xây dựng những nền tảng tài chính cơ bản như quỹ dự phòng, tiết kiệm và các khoản đầu tư phù hợp với mục tiêu cá nhân.

Vì vậy, thay vì xem bảo hiểm là một khoản đầu tư có khả năng “đóng một khoản và nhận lại nhiều hơn”, cần xác định rõ phần tiền đang được sử dụng để mua sự bảo vệ, phần nào tạo ra giá trị tích lũy và tổng chi phí phải trả để có được những quyền lợi đó. Đây là cơ sở để đánh giá liệu một sản phẩm bảo hiểm có thực sự phù hợp với mục tiêu tài chính của mỗi người.

Cần lưu ý gì khi mua bảo hiểm?

Bảo hiểm có thể trở thành một phần quan trọng trong kế hoạch tài chính khi được lựa chọn dựa trên đúng nhu cầu và khả năng chi trả. Vì vậy, thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “Mỗi tháng phải đóng bao nhiêu?”, việc lựa chọn bảo hiểm nên bắt đầu từ một câu hỏi khác: Nếu rủi ro xảy ra, hợp đồng này sẽ bảo vệ tôi và gia đình đến đâu?

Mức phí chỉ thực sự có ý nghĩa khi đặt trong mối tương quan với phạm vi bảo vệ, mức quyền lợi và toàn bộ kế hoạch tài chính cá nhân. Trước khi ký hợp đồng, có bốn vấn đề quan trọng cần được xác định.

1. Xác định rủi ro và đối tượng cần được bảo vệ

Nhu cầu bảo hiểm nhân thọ thường xuất phát từ một yếu tố cốt lõi: có ai đang phụ thuộc vào thu nhập của bạn hay không?

Chẳng hạn, một người 30 tuổi có thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng, đang có vợ và hai con nhỏ. Nếu người này qua đời, gia đình không chỉ mất đi một thành viên mà còn mất một nguồn thu nhập quan trọng. Khi đó, bảo hiểm nhân thọ có thể tạo ra một khoản tài chính giúp gia đình tiếp tục trang trải chi phí sinh hoạt, tiền nhà, các khoản vay hoặc chi phí nuôi con.

Ngược lại, với một người độc thân, không có người phụ thuộc và chưa phát sinh các nghĩa vụ tài chính lớn, nhu cầu bảo hiểm nhân thọ có thể chưa ở mức cao. Điều này cho thấy sản phẩm phù hợp cần được xác định từ rủi ro thực tế và trách nhiệm tài chính của từng người, thay vì lựa chọn theo một công thức chung.

2. Không lựa chọn sản phẩm chỉ dựa trên mức lợi nhuận được minh họa

Một số sản phẩm bảo hiểm dài hạn có thể tích lũy giá trị tiền mặt trong quá trình tham gia. Tuy nhiên, giá trị này phụ thuộc vào thiết kế sản phẩm, thời gian duy trì hợp đồng, các khoản phí và những điều kiện cụ thể.

Do đó, khoản tiền được minh họa tại thời điểm cuối hợp đồng không nên mặc nhiên được xem là một khoản lợi nhuận chắc chắn. Với người trẻ có thu nhập chưa cao, việc dành một phần lớn thu nhập hiện tại cho một hợp đồng dài hạn chỉ vì kỳ vọng vào khoản tiền trong tương lai cũng có thể tạo áp lực lên dòng tiền.

Theo chuyên gia tài chính Brian Kaplan, trước khi sử dụng bảo hiểm nhân thọ dài hạn như một công cụ tích lũy, người trẻ nên xây dựng những nền tảng tài chính cơ bản như quỹ dự phòng, tiết kiệm và các khoản đầu tư phù hợp với mục tiêu cá nhân.

3. Xác định mức phí dựa trên khả năng duy trì

Một hợp đồng bảo hiểm có mức quyền lợi lớn nhưng mức phí vượt quá khả năng tài chính vẫn có thể trở thành một lựa chọn không phù hợp.

Fidelity lưu ý rằng chi phí bảo hiểm cần được xem xét trong tổng thể kế hoạch tài chính cá nhân. Ví dụ, với thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng, việc dành 10 triệu đồng cho phí bảo hiểm có thể mang lại mức bảo vệ đáng kể. Tuy nhiên, nếu khoản phí này khiến người tham gia không còn đủ khả năng xây dựng quỹ dự phòng, trả nợ hoặc thực hiện các mục tiêu tài chính khác, kế hoạch tổng thể có thể mất cân đối.

Vì vậy, mức phí phù hợp không đơn thuần là mức phí có thể đóng tại thời điểm ký hợp đồng, mà là mức phí có thể duy trì ổn định trong suốt thời gian cần được bảo vệ.

4. Kiểm tra trực tiếp các điều khoản trong hợp đồng

Tư vấn viên có thể giúp người mua hiểu về sản phẩm, nhưng hợp đồng mới là cơ sở xác định quyền lợi và nghĩa vụ của các bên. Trước khi ký kết, cần kiểm tra trực tiếp những nội dung quan trọng như:

Quyền lợi bảo hiểm cụ thể là gì?
Những trường hợp nào được chi trả?
Những trường hợp nào bị loại trừ?
Quyền lợi có thời gian chờ hay giới hạn chi trả không?
Mức phí và thời gian đóng phí được quy định như thế nào?
Giá trị nhận lại hoặc quyền lợi khi chấm dứt hợp đồng trước hạn ra sao?

Nhu cầu bảo hiểm cũng cần được đánh giá lại theo từng giai đoạn của cuộc sống. Hôn nhân, việc có con, mua nhà, thay đổi thu nhập hoặc phát sinh thêm các khoản nợ đều có thể làm thay đổi mức độ bảo vệ cần thiết. Một hợp đồng phù hợp ở tuổi 25 vì vậy chưa chắc còn phù hợp ở tuổi 35 hoặc 45.