Bỏ phố về quê khi nào là thất bại?

Một người nói muốn về quê thường sẽ nhận lại những câu hỏi quen thuộc. “Có chuyện gì xảy ra?”, “Có phải đang không ổn?”, “Về rồi làm gì?”.

Phía sau những câu hỏi đó là một giả định gần như mặc định. Ở lại thành phố đồng nghĩa với tiến lên. Rời thành phố thường gắn với việc không thể trụ lại.

"Cối xay" đô thị và giấc mơ phía sau cổng làng

Thành phố luôn biết cách mê hoặc chúng ta bằng những con số. Theo Tổng cục Thống kê, giai đoạn 2014 - 2024, mức lương bình quân ở đô thị thường cao hơn nông thôn khoảng 1,3 - 1,5 lần. Nhưng bảng lương chỉ kể một nửa câu chuyện. Nó nói bạn kiếm được bao nhiêu, không nói bạn giữ lại được bao nhiêu.

Hãy lấy cùng một người, cùng một công việc, thu nhập 15 triệu đồng mỗi tháng. Khi sống ở TP.HCM, sau tiền trọ, ăn uống, di chuyển và những chi phí xã hội khó gọi tên, phần còn lại để tích lũy có khi chỉ quanh 20%. Bạn cầm 15 triệu, nhưng thực sự giữ lại khoảng 3 triệu.

Vẫn người đó, vẫn công việc đó, nếu chuyển về quê, nơi không tốn tiền trọ và mức giá sinh hoạt thấp hơn đáng kể. Số tiền giữ lại mỗi tháng có thể tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba. Không phải vì lương tăng, mà vì chi phí sống giảm. Thứ thay đổi không nằm ở thu nhập danh nghĩa, mà ở tỷ lệ tiền còn lại sau chi tiêu.

Trong tài chính cá nhân, hiện tượng này được gọi là Geographic Arbitrage (kinh doanh chênh lệch địa lý). Đây là thuật ngữ chỉ hành động kiếm tiền theo mặt bằng giá cao, nhưng tiêu dùng theo mặt bằng giá thấp.

Khái niệm trên thường được nhắc tới khi người lao động nhận thu nhập bằng đô la, euro… nhưng sinh sống tại Việt Nam hoặc Đông Nam Á. Tuy nhiên, ngay trong phạm vi một quốc gia, chênh lệch chi phí giữa đô thị và nông thôn cũng tạo ra hiệu ứng tương tự.

Sự bùng nổ của làm việc từ xa khiến kịch bản này trở nên khả thi với nhiều ngành nghề. Khi nơi làm việc không còn trùng với nơi sinh sống, “ở phố để đi làm” không còn là lựa chọn bắt buộc. Một lập trình viên, nhà thiết kế, kế toán, giáo viên… hoàn toàn có thể nhận mức lương theo mặt bằng đô thị trong khi chi tiêu theo mức giá nông thôn.

Vùng tối của những ánh đèn màu

Nếu đô thị đắt đỏ hơn, áp lực hơn và dễ bào mòn tinh thần hơn, tại sao rất nhiều người vẫn chọn ở lại?

Vì quyết định này hiếm khi dựa trên sự thoải mái. Nó dựa trên nhận thức về cơ hội.

Ở thành phố, cơ hội gần như “hiện hình” mỗi ngày. Bạn nhìn thấy các công ty lớn, những người giỏi, các sự kiện nghề nghiệp, mạng lưới quan hệ, những câu chuyện thăng tiến diễn ra ngay trước mắt. Con người có xu hướng tin vào những gì mắt thấy tai nghe.

Dù cơ hội ở nơi khác vẫn tồn tại, chúng không xuất hiện với mật độ dày đặc và rõ ràng như trong môi trường đô thị. Ta ở lại không hẳn vì đang thành công, mà vì cảm giác mình đang đứng rất gần nơi có thể thành công.

Nhưng chính môi trường đó cũng kích hoạt một cơ chế tâm lý đã được nhà tâm lý học Leon Festinger mô tả từ năm 1954. Con người có xu hướng đánh giá bản thân thông qua so sánh với những người xung quanh. Khi mỗi ngày đều tiếp xúc với hình ảnh thành đạt, sự so sánh diễn ra liên tục và cảm giác “mình đang tụt lại” dễ dàng xuất hiện.

Điều thú vị là hai cảm giác này tồn tại đồng thời. Bạn vừa thấy mình gần cơ hội, vừa thấy mình kém hơn người khác. Và chính sự kết hợp đó khiến việc rời khỏi thành phố trở nên rất khó khăn. Rời đi không chỉ đồng nghĩa với rời khỏi cơ hội, mà còn giống như thừa nhận mình đã thua cuộc trong cuộc so sánh vô hình đó.

Vì vậy, nhiều người ở lại không hẳn vì họ đang tiến rất tốt, mà vì môi trường xung quanh khiến họ tin rằng nếu rời đi, cơ hội sẽ xa hơn và vị thế của họ sẽ thấp hơn.

Cùng lúc đó, một thiên kiến nhận thức khác âm thầm hoạt động, thiên kiến sống sót. Ta rất dễ nhìn thấy những người ở lại thành phố và thành công. Ta hiếm khi nhìn thấy những người rời đi và sống tốt hơn, hoặc những người ở lại nhưng kiệt sức và âm thầm rời bỏ cuộc chơi. Bức tranh vì thế bị lệch. Những ví dụ “ở lại và thành công” trở nên nổi bật, còn những câu chuyện khác gần như vô hình.

Sự kết hợp của so sánh xã hội và thiên kiến sống sót khiến nhiều người đánh giá sai xác suất thành công. Ở lại thành phố dần được xem như con đường duy nhất, không phải vì đã cân nhắc kỹ lưỡng, mà vì mọi tín hiệu xung quanh đều chỉ về một hướng.

Vì vậy, nhiều người bám trụ không phải vì thành phố dễ sống, mà vì rời đi trông có vẻ rủi ro hơn rất nhiều. Họ sợ mất đi sự gần gũi với cơ hội, sợ đánh mất nhịp cạnh tranh, sợ cảm giác mình đang tụt lại phía sau. Đó là một quyết định chịu ảnh hưởng mạnh của nhận thức về cơ hội và nỗi sợ bị bỏ lại, hơn là phép tính thuần túy về tiền bạc hay sự thoải mái tinh thần.

Phù sa không nuôi nổi cánh đồng

Áp lực khiến người ta muốn rời đi. Nhưng rời đi lại là nơi nhiều người mắc sai lầm nhất. Khi những chi phí tinh thần của việc bám trụ ở thành phố trở nên quá lớn, ý nghĩ “về quê cho nhẹ đầu” bắt đầu xuất hiện như một giải pháp tự nhiên.

Cảm giác trên không phải là cá biệt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, rối loạn lo âu và trầm cảm có xu hướng cao hơn rõ rệt ở các khu vực đô thị đông đúc so với nông thôn, chủ yếu do nhịp sống nhanh, áp lực cạnh tranh và sự cô lập xã hội trong môi trường đông người. Áp lực là có thật và mong muốn rời đi vì áp lực cũng là có thật.

Có một sai lầm phổ biến là rời đi chỉ vì cảm xúc. Khi áp lực tăng lên, nhiều người tin rằng “về quê cho nhẹ đầu” sẽ giải quyết được mọi thứ. Nhưng nếu nguyên nhân gốc rễ là cách kiếm tiền, quản lý tài chính, tư duy lập kế hoạch không thay đổi, thì vấn đề rất dễ lặp lại ở một nơi khác.

Một nhầm lẫn khác là đánh giá sai thị trường địa phương. Nhiều người tin rằng chi phí sinh hoạt thấp đồng nghĩa với rủi ro thấp và cơ hội kiếm tiền dễ dàng. Thực tế cho thấy môi trường kinh tế ở nông thôn không đơn giản như vậy. Môi trường thị trường nhỏ hơn, nhu cầu tiêu dùng hạn chế và mức độ cạnh tranh khác biệt khiến các mô hình kinh doanh thường gặp khó khăn hơn nhiều so với kỳ vọng.

Số liệu nghiên cứu về doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam cho thấy một bức tranh thách thức rõ rệt. Chỉ khoảng 54,1% doanh nghiệp tư nhân nhỏ và siêu nhỏ thực sự hoạt động sau khi đăng ký, trong khi gần 46% doanh nghiệp không tồn tại hoặc đóng cửa trước khi trưởng thành. Một dấu hiệu cho thấy môi trường kinh doanh nhỏ gặp nhiều khó khăn ngay cả trong điều kiện thuận lợi.

Trong các cuộc điều tra và khảo sát di cư nội địa gần đây, Tổng cục Thống kê Việt Nam cùng các đối tác đã chỉ ra rằng di cư nội địa là một xu hướng kéo dài nhiều năm, với tần suất di cư cao từ vùng nông thôn sang thành thị để tìm việc làm và thu nhập ổn định.

Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu điều tra hộ gia đình (VHLSS) cũng khẳng định rằng việc làm và thu nhập vẫn là yếu tố chính thúc đẩy di cư nội địa, đặc biệt đối với người trẻ và lao động có kỹ năng đi tìm cơ hội việc làm tốt hơn ở các tỉnh, thành lớn hơn.

Những số liệu này cho thấy rằng di cư nội địa ở Việt Nam không đơn thuần là hệ quả của cảm xúc hay áp lực tạm thời, mà chủ yếu liên quan tới những quyết định kinh tế có tính hệ thống như tìm việc, tìm thu nhập và tối ưu hóa cơ hội nghề nghiệp.

Chính vì vậy, rời thành phố chỉ vì áp lực tinh thần mà không hiểu rõ bối cảnh kinh tế, thu nhập và thị trường nơi mình đến là rất rủi ro. Ranh giới giữa một quyết định đúng và một quyết định sai không nằm ở việc bạn chọn sống ở thành phố hay ở quê, mà ở mức độ bạn chuẩn bị, hiểu rõ cấu trúc thu nhập và rủi ro tại địa phương đó.