
Công nghiệp văn hóa: Khi văn hóa trở thành động lực kinh tế
Ngày Văn hóa Việt Nam và câu chuyện phát triển công nghiệp văn hóa
Ngày 24/11/2026 được lựa chọn là Ngày Văn hóa Việt Nam. Theo chính sách mới, người lao động và người học sẽ được nghỉ một ngày để tham gia các hoạt động văn hóa.
Cùng thời điểm này, chủ đề công nghiệp văn hóa cũng nhận được nhiều sự quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đưa các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030.
Hai thông tin tưởng chừng không liên quan thực chất cùng phản ánh một xu hướng: văn hóa đang ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực quan trọng đối với sự phát triển quốc gia. Giá trị văn hóa không chỉ nằm ở việc lưu giữ bản sắc, truyền thống hay đáp ứng nhu cầu tinh thần, mà còn có khả năng tạo ra sản phẩm, doanh thu, việc làm và lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Vậy ngành công nghiệp văn hóa hình thành như thế nào? Quy mô kinh tế của lĩnh vực này lớn đến đâu và Việt Nam cần làm gì để chuyển hóa những tài nguyên văn hóa sẵn có thành giá trị kinh tế?
Lịch sử hình thành và phát triển của ngành công nghiệp văn hóa
Sự hình thành của ngành công nghiệp văn hóa gắn liền với những biến đổi về công nghệ và kinh tế - xã hội tại châu Âu từ thế kỷ XVIII, khi cuộc Cách mạng Công nghiệp bắt đầu làm thay đổi phương thức sản xuất và đời sống con người.
Trước đó, các hoạt động văn hóa như âm nhạc, hội họa, sân khấu hay văn học chủ yếu được sáng tạo và truyền bá thông qua những phương thức thủ công. Một bức tranh thường chỉ có một bản gốc, trong khi một vở kịch chủ yếu được thưởng thức bởi những khán giả trực tiếp có mặt tại nhà hát. Khả năng tiếp cận và lan tỏa của các sản phẩm văn hóa vì thế còn hạn chế về không gian lẫn quy mô công chúng.
Bước ngoặt xuất hiện khi máy móc và các tiến bộ công nghệ dần được ứng dụng vào lĩnh vực sáng tạo và truyền thông. Sự phát triển của kỹ thuật in ấn, nhiếp ảnh, thiết bị ghi âm, phát thanh và điện ảnh đã mở ra những phương thức mới để sản xuất, lưu trữ và phân phối các sản phẩm văn hóa.

Một tác phẩm không còn bị giới hạn hoàn toàn trong không gian và thời gian sáng tạo ban đầu. Sách có thể được in thành hàng nghìn bản, âm nhạc có thể được ghi âm và phát đến nhiều địa điểm, còn phim ảnh có thể tiếp cận khán giả ở nhiều quốc gia. Văn hóa từ đó dần có những điều kiện để phát triển thành các sản phẩm có khả năng sản xuất, phân phối và kinh doanh trên quy mô lớn.
Song song với thay đổi về công nghệ, những chuyển biến trong cấu trúc xã hội cũng tạo điều kiện cho lĩnh vực này phát triển. Quá trình đô thị hóa đưa ngày càng nhiều người đến các trung tâm công nghiệp, tầng lớp lao động và trung lưu dần mở rộng. Khi điều kiện sống được cải thiện, thời gian dành cho nghỉ ngơi và giải trí tăng lên, nhu cầu thưởng thức nghệ thuật và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa cũng ngày càng lớn.
Đến giữa thế kỷ XX, thuật ngữ Culture Industry (Công nghiệp văn hóa) được hai nhà triết học Theodor W. Adorno và Max Horkheimer đề cập trong tác phẩm Dialectic of Enlightenment (Biện chứng của khai sáng), lưu hành lần đầu năm 1944 và xuất bản thành sách năm 1947.

Ban đầu, khái niệm này được sử dụng với góc nhìn phê phán về quá trình thương mại hóa văn hóa và việc sản xuất các sản phẩm văn hóa theo logic công nghiệp. Tuy nhiên, theo thời gian, cách tiếp cận về công nghiệp văn hóa được mở rộng, dần trở thành thuật ngữ chỉ các hoạt động sáng tạo, sản xuất và phân phối sản phẩm, dịch vụ văn hóa gắn với thị trường.
Theo cách tiếp cận của UNESCO, các ngành văn hóa và sáng tạo bao gồm những hoạt động sản xuất, phân phối hàng hóa và dịch vụ văn hóa như âm nhạc, điện ảnh, văn học và nghệ thuật thị giác.
Tại Việt Nam, công nghiệp văn hóa được hiểu là ngành sản xuất và phân phối các sản phẩm, dịch vụ văn hóa nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của đời sống xã hội, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam.
Ngày Văn hóa Việt Nam và vai trò của văn hóa trong phát triển quốc gia
Tại Việt Nam, vai trò của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước đã được xác định từ sớm.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Văn hóa soi đường cho sự phát triển và tiến bộ của xã hội". Tư tưởng này được thể hiện qua Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tổ chức ngày 24/11/1946 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh và hơn 200 đại biểu hoạt động văn hóa trên cả nước.

Sự kiện đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc xác định vị trí và vai trò của văn hóa đối với sự nghiệp xây dựng đất nước.
Tròn 80 năm sau, năm 2026, ngày 24/11 chính thức được lựa chọn làm Ngày Văn hóa Việt Nam. Đây không chỉ là dịp tôn vinh các giá trị văn hóa dân tộc và tạo điều kiện để người dân tham gia các hoạt động văn hóa, mà còn thể hiện định hướng đưa văn hóa trở thành một nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội.
Đáng chú ý, các chính sách liên quan còn đặt ra những cơ chế nhằm huy động nguồn lực, thúc đẩy đầu tư và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Trong đó, Nhà nước bảo đảm chi hằng năm cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước.
Những định hướng này cho thấy văn hóa không còn chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn hay đời sống tinh thần. Khi được đầu tư và khai thác phù hợp, các giá trị văn hóa còn có thể trở thành nền tảng cho những ngành kinh tế sáng tạo.
Quy mô ngành công nghiệp văn hóa: Tiềm năng kinh tế hàng nghìn tỷ USD
Câu chuyện cổ tích Lọ Lem là một ví dụ tiêu biểu về khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành tài sản thương mại. Từ một câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, hình tượng nhân vật này đã được phát triển thành nhiều sản phẩm giải trí, xuất bản và thương mại khác nhau.
Riêng phiên bản điện ảnh Công chúa Lọ Lem do Disney sản xuất năm 2015 đã thu về hơn 542 triệu USD doanh thu phòng vé toàn cầu, trong khi kinh phí sản xuất khoảng 95 triệu USD.
Trường hợp này phản ánh một đặc điểm quan trọng của công nghiệp văn hóa: những giá trị sáng tạo và chất liệu văn hóa có thể được phát triển thành sản phẩm, lưu thông trên thị trường, tạo doanh thu và mở ra nhiều cơ hội kinh doanh.

Trên thế giới, các ngành văn hóa và sáng tạo đang đóng góp một phần đáng kể vào nền kinh tế. Theo UNESCO, lĩnh vực này đóng góp khoảng 3,39% GDP toàn cầu và tạo ra khoảng 50 triệu việc làm.
Trong khi đó, theo UN Trade and Development (UNCTAD), xuất khẩu dịch vụ sáng tạo toàn cầu đạt khoảng 1.400 tỷ USD vào năm 2022 và tăng lên khoảng 1.700 tỷ USD vào năm 2024, tương đương 20% tổng kim ngạch xuất khẩu dịch vụ thế giới.
Những con số này phản ánh quy mô ngày càng mở rộng của thị trường sáng tạo, từ phần mềm, thiết kế, quảng cáo đến nội dung số và các dịch vụ sáng tạo. Nhờ sự phát triển của công nghệ và internet, nhiều sản phẩm không còn bị giới hạn trong thị trường nội địa mà có thể tiếp cận khách hàng trên toàn cầu.
Văn hóa tạo ra giá trị kinh tế cho những ngành khác
Giá trị kinh tế của công nghiệp văn hóa không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp từ phim ảnh, âm nhạc hay trò chơi điện tử. Sức hút của một sản phẩm văn hóa còn có thể tạo ra nhu cầu đối với nhiều ngành kinh tế liên quan, đặc biệt là du lịch, lưu trú, ăn uống và dịch vụ.
Tại Anh, du lịch gắn với phim ảnh là một ví dụ tiêu biểu. Theo báo cáo Screen Business, riêng năm 2019, du khách quốc tế đã chi khoảng 892,6 triệu GBP cho những chuyến đi có liên quan đến phim và chương trình truyền hình.
Hoạt động này hỗ trợ khoảng 17.660 việc làm, tạo ra 898 triệu GBP giá trị gia tăng và đóng góp khoảng 278,6 triệu GBP tiền thuế cho nền kinh tế.
Giá trị của một bộ phim vì thế không nhất thiết kết thúc cùng thời điểm tác phẩm rời rạp chiếu. Những địa điểm xuất hiện trên màn ảnh có thể trở thành điểm đến du lịch, trong khi các nét văn hóa được tái hiện trong phim có thể khơi gợi nhu cầu khám phá của khán giả quốc tế.
Tại Việt Nam, tiềm năng này cũng đang dần được thể hiện qua những con số cụ thể. Theo số liệu ước tính được Cục Bản quyền tác giả công bố vào tháng 7/2026, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5,09% GDP trong năm 2024, tăng từ mức 4,98% của năm 2023. Giá trị sản xuất của các ngành này trong cùng năm ước đạt khoảng 1,394 triệu tỷ đồng.

Một ví dụ đáng chú ý là show diễn thực cảnh Ký Ức Hội An. Thay vì chỉ giới thiệu lịch sử và văn hóa địa phương qua các hình thức trưng bày truyền thống, chương trình tái hiện câu chuyện về Hội An bằng âm nhạc, vũ đạo, ánh sáng và sân khấu ngoài trời.
Kể từ khi ra mắt vào tháng 3/2018, show diễn đã thu hút khoảng 2 triệu lượt khán giả trong hai năm đầu tiên. Sau bốn năm hoạt động, chương trình ghi nhận hơn 2.000 lượt biểu diễn, đưa những câu chuyện lịch sử và văn hóa của phố Hội đến với đông đảo du khách.
Sức hút của những sản phẩm văn hóa như vậy cũng gắn liền với tiềm năng phát triển du lịch địa phương. Năm 2024, Hội An đón hơn 4,4 triệu lượt khách, với tổng doanh thu du lịch khoảng 5.231 tỷ đồng.
Dù chưa có số liệu riêng để xác định tỷ trọng đóng góp của Ký Ức Hội An trong tổng doanh thu du lịch, chương trình vẫn là một minh chứng cho cách văn hóa có thể vượt ra khỏi giá trị lưu giữ và bảo tồn, trở thành sản phẩm trải nghiệm, tạo sức hút du lịch và mở rộng giá trị kinh tế cho địa phương.

Những ví dụ trên cho thấy công nghiệp văn hóa có khả năng tạo ra một hệ sinh thái giá trị rộng hơn nhiều so với bản thân sản phẩm sáng tạo. Một bộ phim có thể thúc đẩy du lịch, một chương trình biểu diễn có thể kéo theo nhu cầu dịch vụ, còn một nhân vật văn hóa có thể được phát triển thành thương hiệu, sản phẩm tiêu dùng và tài sản trí tuệ.
Chính vì vậy, Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu tăng trưởng cụ thể cho lĩnh vực này. Theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, đến năm 2030, lĩnh vực này hướng tới tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10% mỗi năm và đóng góp 7% GDP cả nước. Lực lượng lao động dự kiến cũng tăng bình quân 10% mỗi năm, hướng tới chiếm 6% tổng lực lượng lao động.
Xa hơn, đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của công nghiệp văn hóa lên 9% GDP.
Phát triển công nghiệp văn hóa vì thế không đơn thuần là tạo ra thêm những bộ phim, bài hát hay trò chơi điện tử hấp dẫn. Đây còn là bài toán xây dựng thị trường, phát triển doanh nghiệp sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mở rộng xuất khẩu và hình thành những thương hiệu mang dấu ấn Việt Nam.
Việt Nam có thể phát triển ngành công nghiệp văn hóa như thế nào?
Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa, từ kho tàng di sản của 54 dân tộc, hàng nghìn lễ hội, làng nghề truyền thống đến ẩm thực và sức sáng tạo của thế hệ trẻ. Đây là những chất liệu quan trọng để hình thành các sản phẩm văn hóa mang bản sắc riêng và tạo sức hút trên thị trường.
Tuy nhiên, tài nguyên văn hóa chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế khi được chuyển hóa thành sản phẩm có sức hút, đi kèm mô hình kinh doanh phù hợp và khả năng tiếp cận thị trường.
PGS.TS. Bùi Hoài Sơn từng chỉ ra rằng Việt Nam có nhiều tài nguyên văn hóa nhưng vẫn cần nâng cao năng lực biến những tài nguyên ấy thành tài sản và thương hiệu văn hóa. Theo ông, công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận như một ngành kinh tế dựa trên sáng tạo, tài năng, bản sắc và công nghệ, thay vì chỉ giới hạn trong hoạt động quản lý hay bảo tồn văn hóa.
Từ góc nhìn này, có thể xác định một số hướng đi quan trọng để khai thác hiệu quả hơn tiềm năng của lĩnh vực công nghiệp văn hóa.
Làm mới cách khai thác di sản và chất liệu văn hóa
Một trong những hướng đi quan trọng là đổi mới cách kể và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Theo GS.TS. Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, di sản cần được kể lại bằng những câu chuyện sống động, giàu cảm xúc và gần gũi với người tiếp nhận. Thay vì chỉ giới thiệu các giá trị lịch sử qua tài liệu hay hình thức trưng bày truyền thống, những chất liệu này có thể được phát triển thành phim ảnh, âm nhạc, thời trang hoặc trò chơi điện tử.
Chẳng hạn, chất liệu dân gian có thể trở thành cảm hứng cho một bộ phim hoạt hình, trong khi lịch sử địa phương có thể được tái hiện thông qua các chương trình biểu diễn thực cảnh.
Bộ phim Đào, phở và piano là một ví dụ đáng chú ý. Lấy bối cảnh Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến năm 1946, bộ phim tái hiện một lát cắt lịch sử qua câu chuyện của những con người bình thường giữa chiến tranh.
Thay vì tiếp cận lịch sử qua những trang sách hay tư liệu trưng bày, khán giả có thể cảm nhận một giai đoạn lịch sử thông qua hình ảnh, nhân vật và diễn biến câu chuyện trên màn ảnh. Tác phẩm cho thấy lịch sử hoàn toàn có thể trở thành chất liệu sáng tạo cho điện ảnh, đồng thời khơi gợi sự quan tâm của công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ.
Việc làm mới di sản không đồng nghĩa với thay đổi hay làm mất đi giá trị nguyên bản. Quá trình sáng tạo cần dựa trên sự hiểu biết và tôn trọng những chất liệu văn hóa sẵn có, từ đó tạo ra cách thể hiện phù hợp hơn với thị hiếu đương đại.
Phát triển mô hình kinh doanh để khai thác giá trị sản phẩm lâu dài
Một sản phẩm văn hóa có thể tạo ra sức hút trong thời gian ngắn, nhưng để hình thành một ngành kinh tế bền vững, giá trị sáng tạo cần được khai thác qua nhiều vòng đời khác nhau.
Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, những tài sản trí tuệ như kịch bản, nhân vật, bản ghi hay định dạng chương trình đều có thể tiếp tục được khai thác và phát triển thành nhiều sản phẩm khác nhau.
Thị trường giải trí Việt Nam đang cho thấy tiềm năng này qua những chương trình như Anh trai say hi và Anh trai vượt ngàn chông gai. Từ một chương trình truyền hình, các thương hiệu nội dung này tiếp tục mở rộng sang concert, nội dung số và hợp tác với nhãn hàng.
Nhờ đó, nguồn thu không chỉ đến từ quảng cáo hay bản quyền phát sóng mà còn được mở rộng sang vé biểu diễn, tài trợ và các hoạt động thương mại liên quan.
Một chương trình giải trí thành công có thể tiếp tục được khai thác thông qua nhiều định dạng và sản phẩm phái sinh sau khi kết thúc mùa phát sóng. Nhân vật, âm nhạc, hình ảnh và cộng đồng người hâm mộ đều có thể trở thành những tài sản tiếp tục tạo ra giá trị.

Đây cũng là cách giúp doanh nghiệp sáng tạo giảm sự phụ thuộc vào doanh thu từ một sản phẩm duy nhất, đồng thời xây dựng thương hiệu nội dung có khả năng phát triển lâu dài.
Mở rộng trải nghiệm văn hóa và tiếp cận công chúng quốc tế
Bên cạnh việc phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và tạo ra những trải nghiệm văn hóa mới cũng là hướng đi đáng chú ý.
Tại Trung Quốc, xu hướng du lịch trải nghiệm đời sống bản địa đang ngày càng thu hút sự quan tâm. Thay vì chỉ tham quan những địa danh nổi tiếng, nhiều du khách muốn trực tiếp tìm hiểu phong tục, sinh hoạt và văn hóa của người dân địa phương.
Tại Trịnh Châu, một khu phố du lịch được cải tạo từ nhà máy hóa dầu cũ đã đón hơn 80.000 lượt khách trong ngày đầu kỳ nghỉ lễ.
Xu hướng này mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam. Với lợi thế về làng nghề, ẩm thực, di sản và phong tục địa phương, các địa phương có thể phát triển những trải nghiệm như tự tay làm gốm, dệt lụa, chế biến món ăn truyền thống hay khám phá đời sống bản địa.
Thay vì chỉ mua một món quà lưu niệm, du khách có thể trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm, tìm hiểu câu chuyện đằng sau một làng nghề hoặc trải nghiệm những hoạt động gắn với đời sống địa phương.
Khi đó, giá trị văn hóa không chỉ nằm trong hiện vật hay câu chuyện được kể lại, mà còn được chuyển hóa thành những trải nghiệm có khả năng thu hút khách du lịch và tạo thu nhập cho cộng đồng.
Ứng dụng công nghệ để phát triển hệ sinh thái văn hóa số
Song song với trải nghiệm trực tiếp, công nghệ đang mở ra những phương thức mới để đưa văn hóa đến gần hơn với công chúng.
Một ví dụ là ứng dụng FANOS được giới thiệu tại sự kiện Conviction 2026, hướng đến kết nối nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung và người hâm mộ trên nền tảng số.
Thông qua nền tảng, người dùng có thể theo dõi nội dung độc quyền, tham gia cộng đồng, tương tác với nghệ sĩ và khám phá các sự kiện như concert hay fan meeting.
Đáng chú ý, việc ứng dụng blockchain để ghi nhận hành trình tương tác và đóng góp của người hâm mộ cũng cho thấy tiềm năng phát triển các mô hình kinh tế fandom trên nền tảng số.
Thay vì chỉ đóng vai trò là người tiếp nhận nội dung, người hâm mộ có thể trở thành một phần trong hệ sinh thái xoay quanh nghệ sĩ và nhà sáng tạo. Các hoạt động tương tác, cộng đồng và sự kiện vì thế có thêm cơ hội phát triển thành những sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế.
Ở góc độ rộng hơn, công nghệ có thể hỗ trợ nhiều khâu trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến bảo vệ bản quyền và kết nối thị trường. Đây là nền tảng quan trọng để các sản phẩm văn hóa Việt Nam tiếp cận công chúng vượt ra ngoài phạm vi địa lý truyền thống.