“Cử nhân cầm kìm” - Gen Z rủ nhau làm thợ
Theo số liệu thống kê năm 2025 tại TP.HCM, nhóm trẻ dưới 35 tuổi chiếm gần 50% tổng số người thất nghiệp. Trong đó, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên cao gấp 4 lần mức chung, đạt ngưỡng 8,38 - 9,03%.
Đáng chú ý, hơn 20% trong số những người đang "ngồi chơi xơi nước" này sở hữu trình độ đại học trở lên.
Trong kinh tế cá nhân, giáo dục đại học từ lâu được xem là “kênh đầu tư” dài hạn với kỳ vọng mang lại thu nhập cao hơn và cơ hội nghề nghiệp tốt hơn. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế trong những năm gần đây cho thấy ROI (tỷ suất hoàn vốn) của tấm bằng cử nhân truyền thống tại Việt Nam đang bị đặt dấu hỏi rõ rệt.
Trước hết, chi phí để có một tấm bằng đại học không hề nhỏ. Theo thống kê học phí của các trường đại học năm học 2024–2025, mức học phí dao động khoảng 9,8-170 triệu đồng/năm, tùy trường và ngành đào tạo.
Nếu cộng thêm chi phí sinh hoạt tại các đô thị lớn, trung bình 4-7 triệu đồng/tháng cho ăn ở, phòng trọ, đi lại, tổng chi phí để hoàn thành một khóa cử nhân 4 năm có thể dễ dàng vượt 300-400 triệu đồng. Con số này chưa kể chi phí cơ hội do sinh viên không đi làm trong quãng thời gian học tập.
Trong khi đó, đầu ra trên thị trường lao động lại không tương xứng với mức chi phí đầu tư này. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên trong độ tuổi 15-24 luôn cao hơn đáng kể so với tỷ lệ thất nghiệp chung, dao động quanh mức 9% vào các quý gần đây, trong khi tỷ lệ thất nghiệp chung của lực lượng lao động chỉ khoảng 2-3%.
Ở khu vực thành thị, nơi phần lớn sinh viên tốt nghiệp đại học tìm đến để xin việc, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên còn cao hơn mức trung bình. Đây cũng là khu vực tập trung nhu cầu cao về việc làm, nhưng cũng là nơi nguồn cung lao động có bằng cấp lớn nhất, dẫn đến tình trạng “cung vượt cầu” trong nhiều ngành học không phù hợp với nhu cầu thị trường.
Trong khi đó, thu nhập thực tế cũng không phản ánh được kỳ vọng về “hoàn vốn nhanh” từ tấm bằng đại học. Theo số liệu mới nhất, thu nhập bình quân của người lao động trong năm 2025 khoảng 8-9 triệu đồng/tháng.
Đây là mức trung bình toàn quốc, tức là nhiều cử nhân mới ra trường thậm chí còn nhận lương thấp hơn mức trung bình đó trong những năm đầu đi làm. Với tổng chi phí đầu tư hàng trăm triệu đồng, thời gian để thu hồi vốn từ việc học đại học có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí cả một thập kỷ nếu xét theo lộ trình thu nhập thực tế.
Xu hướng này ngày càng hiện rõ khi chỉ trong 4 năm số người đăng ký học nghề tại Mỹ đã tăng vọt 34%. Không chỉ vậy, khảo sát của công ty tư vấn Gallup cũng cho thấy tỷ lệ người Mỹ đặt niềm tin vào giáo dục đại học đã lao dốc từ 57% năm 2015 xuống chỉ còn 36% vào năm 2023.
Tại Việt Nam cũng đang diễn ra một nghịch lý tương tự. Khối ngành quản trị dư thừa ứng viên, trong đó nhóm ngành Điện hay Cơ khí và Kỹ thuật luôn nằm trong top đầu nhu cầu tuyển dụng nhưng không thể lấp đầy.
Tại các đô thị lớn, theo thống kê, một thợ điện lạnh lành nghề hay thợ dịch vụ kỹ thuật có uy tín hoàn toàn có thể đạt mức thu nhập 30-40 triệu đồng mỗi tháng. Mức này tương đương, thậm chí vượt, thu nhập của nhiều vị trí quản lý cấp trung trong ngành dịch vụ – những người phải đánh đổi bằng thời gian làm việc kéo dài và áp lực cao.
Minh, một cựu nhân viên văn phòng, chia sẻ rằng quyết định bỏ ngang tấm bằng kinh tế để học điện lạnh đến với anh như một “bản năng sinh tồn”. Sau nhiều năm trong môi trường văn phòng với những báo cáo và cuộc họp kéo dài, anh nhận ra mình không tạo ra giá trị hữu hình nào.
"Thật may mắn khi niềm vui đã trở lại với tôi ngay trên những mái nhà rực nắng. Ngắm nhìn những khu dân cư san sát nhau nhưng lại thiếu vắng những người thợ bảo trì có tâm thì tôi nhận ra đây chắc chắn là nơi để mình thể hiện giá trị thực", Minh nhìn nhận.
Câu chuyện của Minh không phải cá biệt. Theo khảo sát từ báo Nhân dân với người trẻ cho thấy 19% không tìm được việc đúng chuyên ngành sau khi tốt nghiệp. 16% cho rằng thu nhập không tương xứng với bằng cấp và 16% khác thừa nhận tấm bằng không đưa họ đến công việc như kỳ vọng.
Ngược lại, 45% mong muốn công việc có thời gian linh hoạt hơn, 32% hứng thú với công việc tay chân thay vì văn phòng và 30% nhìn thấy triển vọng lâu dài từ nghề kỹ thuật.
Yếu tố công nghệ cũng góp phần thay đổi lựa chọn nghề nghiệp. Khoảng 25% người được hỏi tin rằng lao động kỹ thuật ít bị AI thay thế hơn. Nỗi lo này có cơ sở khi nhiều chuyên gia cảnh báo AI có thể thay thế phần lớn các công việc văn phòng mang tính lặp lại trong vài năm tới, trong khi các nghề đòi hỏi thao tác thực tế, xử lý tình huống tại hiện trường vẫn rất khó tự động hóa.
Cái “kìm” là liều thuốc cho burn out
Bên cạnh bài toán kinh tế, làn sóng người trẻ rời văn phòng để tìm đến các nghề kỹ thuật còn là lời giải cho một hiện tượng tâm lý đang lan rộng trong lực lượng lao động hiện đại là burnout (tình trạng kiệt sức về mặt tinh thần).
Báo cáo toàn cầu của Gallup 2023 cho thấy 76% nhân viên từng trải qua trạng thái kiệt sức tại nơi làm việc ít nhất vài lần mỗi tháng. Burnout không chỉ đến từ khối lượng công việc mà còn đến từ cảm giác nỗ lực bỏ ra không tạo ra kết quả hữu hình rõ ràng, khiến nhiều người rơi vào trạng thái làm việc chăm chỉ nhưng không thấy mình tạo ra điều gì “thật”.
Với Gen Z, nhu cầu nhìn thấy giá trị cụ thể từ công việc lại càng rõ rệt. Khảo sát lực lượng lao động trẻ của McKinsey & Company cho thấy khoảng 32% người trẻ ưu tiên các công việc mang tính thực hành vì họ muốn thấy kết quả do chính mình tạo ra thay vì bị kẹt trong những bảng số liệu, báo cáo hay KPI trừu tượng. Đây không phải là một sở thích ngẫu nhiên mà là phản ứng tâm lý có cơ sở.
Học thuyết Self-Efficacy của Albert Bandura lý giải rất rõ hiện tượng này. Con người cảm thấy tự tin và có động lực nhất khi họ nhìn thấy tác động trực tiếp từ hành động của mình lên thế giới vật chất. Phản hồi càng nhanh và càng rõ ràng thì cảm giác tự hiệu quả càng mạnh.
Trong môi trường văn phòng, phản hồi thường đến muộn, gián tiếp và thông qua những chỉ số trên màn hình. Ngược lại, trong các nghề kỹ thuật, phản hồi đến ngay lập tức bằng giác quan.
Một người làm marketing có thể mất cả tuần để tối ưu một tệp dữ liệu nhưng kết quả cuối cùng chỉ là những con số thay đổi trên màn hình phẳng. Trong khi đó, một thợ sửa chữa chỉ cần chưa đến một giờ để khiến một chiếc máy lạnh đang ngừng hoạt động phả ra hơi mát trở lại.
Khi đặt tất cả những yếu tố này cạnh nhau, có thể thấy việc người trẻ tìm đến nghề kỹ thuật không đơn thuần là vì thu nhập hay cơ hội việc làm nhanh hơn. Đó còn là cách họ tìm lại cảm giác kiểm soát, cảm giác mình tạo ra giá trị thật trong một thế giới công việc ngày càng số hóa và trừu tượng.
Trong bối cảnh burnout văn phòng ngày càng phổ biến, những công việc cho phép con người nhìn thấy ngay kết quả do mình tạo ra đang trở thành một lựa chọn có tính toán, hợp lý và mang ý nghĩa tâm lý sâu sắc.
Tuy nhiên chúng ta cần tỉnh táo để không lãng mạn hóa bất kỳ lựa chọn nào bởi không phải cứ bỏ văn phòng đi làm chân tay là đời sẽ nở hoa. Câu hỏi thực sự mà bạn nên đặt ra không phải là nên chọn lao động chân tay hay bàn giấy mà là công việc này có giúp mình phát triển hơn sau 3 năm nữa hay không.
Nếu ngồi máy lạnh 3 năm mà thu nhập vẫn dậm chân tại chỗ trong khi tâm hồn thì kiệt quệ thì cái văn phòng đó chẳng khác gì một ngăn đông đá đang giữ chân bạn trước sự thay đổi chóng mặt của xã hội.
Đừng ngại bước ra ngoài nắng nếu cái ví của bạn đang cần được sưởi ấm bởi những giá trị thực tế. Ngược lại thì bạn cũng đừng ngại ngồi trong máy lạnh nếu bộ não của bạn đang vận hành để tạo ra những giá trị mà máy móc không thể bắt chước. Sai lầm lớn nhất là nhảy việc chỉ vì thấy anh hàng xóm kiếm gấp đôi mà chưa hiểu rõ bản chất của kỹ năng và sự khan hiếm trên thị trường.
Thay vì nhìn sang ngành nghề khác để so sánh thì hãy tập trung vào việc nâng cao giá trị bản thân trong chính lĩnh vực mình theo đuổi. Cả cuộc đời chắc chắn sẽ rực rỡ nếu bạn dám làm chủ vận mệnh của mình dù đôi tay bạn đang cầm chuột hay cầm kìm.