Có tồn tại một người giàu hoàn toàn "sạch"?
30.000 viên kim cương được xác định buôn lậu trong vụ án liên quan đến PNJ.
Thái tử Samsung cùng nhiều lãnh đạo cấp cao bị truy tố trong vụ bê bối hối lộ cựu Tổng thống Hàn Quốc.
Toshiba gây chấn động giới tài chính khi bê bối gian lận kế toán năm 2015 bị phanh phui.
Đó chỉ là một vài trong số rất nhiều vụ việc từng làm rung chuyển giới kinh doanh toàn cầu.
Nếu nhìn rộng hơn vào lịch sử phát triển của các tập đoàn lớn, chúng ta sẽ thấy những cái tên như Rockefeller, Bill Gates, Elon Musk hay nhiều doanh nhân nổi tiếng khác cũng đều từng vướng vào những tranh cãi hoặc cáo buộc ở những thời điểm khác nhau trong quá trình xây dựng doanh nghiệp.
Chính sự lặp lại của những câu chuyện này đã khiến nhiều người, trong đó có cả mình, bắt đầu đặt ra một câu hỏi khá khó trả lời:
Liệu có tồn tại một người giàu hoàn toàn "sạch"? Hay phải chăng càng giàu thì càng khó tránh khỏi những góc tối?
Đây là một câu hỏi rất dễ dẫn đến những kết luận cực đoan. Có người cho rằng mọi tỷ phú đều giàu lên bằng những cách không minh bạch. Ngược lại, cũng có người tin rằng mọi thành công đều hoàn toàn đến từ tài năng và nỗ lực.
Nhưng liệu sự thật có thực sự nằm ở một trong hai thái cực đó? Hay vấn đề phức tạp hơn rất nhiều so với những gì chúng ta vẫn thường nghĩ?
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhìn lại những tranh cãi lớn trong lịch sử kinh doanh, tìm hiểu vì sao các doanh nghiệp càng lớn càng dễ đối mặt với các vấn đề về đạo đức, pháp lý và quản trị, đồng thời trả lời câu hỏi: một người giàu hoàn toàn "sạch" có thực sự tồn tại hay không?
Đằng sau những đế chế tỷ đô
Standard Oil của John D. Rockefeller
Nếu lập danh sách những doanh nghiệp có ảnh hưởng nhất thế giới trong hơn một thế kỷ qua, sẽ rất khó để tìm thấy một cái tên chưa từng vướng vào các vụ kiện, điều tra hoặc những tranh cãi lớn.
Một trong những ví dụ tiêu biểu nhất là Standard Oil của John D. Rockefeller.
Ngày nay, Rockefeller có thể không còn là cái tên quen thuộc với nhiều người. Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, ông được xem là người giàu nhất nước Mỹ, tỷ phú USD đầu tiên trong lịch sử hiện đại và là người đứng sau Standard Oil – tập đoàn từng kiểm soát gần 90% công suất lọc dầu của Mỹ.
Để dễ hình dung, nếu khi đó trên thị trường có 10 doanh nghiệp lọc dầu thì khoảng 9 doanh nghiệp thuộc hệ sinh thái của Standard Oil. Quy mô này giúp Rockefeller gần như nắm giữ vị thế thống trị trong một trong những ngành kinh tế quan trọng nhất thời bấy giờ.
Ảnh hưởng của Rockefeller lớn đến mức nhiều nhà kinh tế cho rằng, nếu quy đổi tài sản theo tỷ trọng của nền kinh tế, ông vẫn là một trong những người giàu nhất từng tồn tại. Khi qua đời vào năm 1937, khối tài sản khoảng 1,4 tỷ USDcủa ông tương đương gần 1,5% GDP của nước Mỹ thời điểm đó. Nếu so sánh theo tỷ lệ này, mức độ giàu có của Rockefeller còn vượt xa phần lớn các tỷ phú công nghệ ngày nay.
Tuy nhiên, quy mô càng lớn thì Standard Oil cũng càng trở thành tâm điểm của những tranh cãi.
Cáo buộc nghiêm trọng nhất là hành vi độc quyền thị trường.
Trong quá trình mở rộng, Standard Oil bị cho là đã áp dụng nhiều chiến lược cạnh tranh quyết liệt như mua lại hoặc sáp nhập các đối thủ, ký những thỏa thuận vận chuyển ưu đãi với các công ty đường sắt, gây sức ép lên hệ thống phân phối và tận dụng lợi thế quy mô để khiến các doanh nghiệp nhỏ gần như không còn khả năng cạnh tranh.
Sau nhiều năm điều tra và kiện tụng, đến năm 1911, Tòa án Tối cao Mỹ kết luận Standard Oil đã vi phạm Đạo luật Chống độc quyền Sherman (Sherman Antitrust Act) và ra phán quyết buộc tập đoàn phải chia tách thành 34 công ty độc lập.
Đây là một trong những vụ chống độc quyền nổi tiếng nhất trong lịch sử nước Mỹ và cũng là cột mốc định hình cách nhiều quốc gia quản lý những tập đoàn có sức ảnh hưởng quá lớn đối với thị trường.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở những kết luận pháp lý, có lẽ câu chuyện về Rockefeller đã không trở thành đề tài được nhắc đến suốt hơn một thế kỷ.
Xung quanh ông vẫn tồn tại vô số giả thuyết và thuyết âm mưu. Một số cuốn sách và nguồn tin thiếu kiểm chứng cho rằng Rockefeller từng thuê mafia để triệt hạ đối thủ, thao túng các chính trị gia, đứng sau các cuộc khủng hoảng tài chính hay thậm chí kiểm soát thế giới thông qua hệ thống ngân hàng và các quỹ từ thiện.
Đến nay, không có bằng chứng đáng tin cậy nào chứng minh những cáo buộc này là sự thật. Phần lớn đều được xếp vào nhóm các thuyết âm mưu và không được giới sử học hay các nghiên cứu học thuật công nhận.
Điều đáng quan tâm hơn không phải là những câu chuyện chưa được kiểm chứng, mà là một thực tế đã được ghi nhận trong lịch sử: ngay cả một trong những doanh nhân thành công nhất thế giới cũng từng đối mặt với các cáo buộc nghiêm trọng về cách doanh nghiệp của mình cạnh tranh và mở rộng thị trường.
Và Rockefeller không phải là trường hợp duy nhất. Khi nhìn sang những tập đoàn công nghệ hay đa quốc gia ngày nay, chúng ta sẽ thấy một mô hình tương tự tiếp tục lặp lại.
Samsung - Quy mô càng lớn, mức độ giám sát càng cao
Một ví dụ khác tại châu Á là Samsung.
Ngày nay, Samsung không chỉ là tập đoàn tư nhân lớn nhất Hàn Quốc mà còn là một trong những doanh nghiệp có ảnh hưởng nhất thế giới. Hệ sinh thái của Samsung trải rộng trên hàng chục lĩnh vực như điện tử, tài chính, bảo hiểm, xây dựng, đóng tàu và công nghệ sinh học.
Trong nhiều năm, tổng doanh thu của các công ty thuộc Samsung tương đương khoảng 15–20% GDP của Hàn Quốc, cho thấy mức độ ảnh hưởng rất lớn của tập đoàn này đối với nền kinh tế.
Tuy nhiên, cũng giống như Standard Oil trước đây, quy mô càng lớn thì Samsung càng thường xuyên trở thành tâm điểm của các cuộc điều tra và những tranh cãi.
Một trong những vụ việc nổi bật nhất xảy ra vào năm 2017, khi Lee Jae-yong, Phó Chủ tịch Samsung Electronics và cũng là người thừa kế tập đoàn, bị công tố Hàn Quốc truy tố với các cáo buộc liên quan đến đưa hối lộ, biển thủ và che giấu tài sản trong vụ án của cựu Tổng thống Park Geun-hye. Vụ việc không chỉ làm rung chuyển Samsung mà còn mở ra cuộc tranh luận lớn về mối quan hệ giữa các tập đoàn gia đình (chaebol) và bộ máy chính trị tại Hàn Quốc.
Bên cạnh các vụ việc được xử lý theo quy trình pháp lý, Samsung cũng thường xuyên là đối tượng của nhiều nghi vấn và tranh luận trong dư luận. Chẳng hạn, không ít ý kiến cho rằng quy mô quá lớn của tập đoàn có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể đối với các quyết sách kinh tế hoặc khiến Samsung rơi vào trạng thái "too big to fail" – tức có tầm quan trọng đến mức việc để doanh nghiệp này sụp đổ sẽ gây ra những tác động quá lớn đối với nền kinh tế.
Dù những nhận định này không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp vi phạm pháp luật, chúng phản ánh một thực tế rằng khi quy mô của một tập đoàn đủ lớn, mọi hoạt động của họ đều sẽ được công chúng, truyền thông và các cơ quan quản lý theo dõi với mức độ chặt chẽ hơn rất nhiều.
Điều tương tự cũng có thể quan sát ở Việt Nam.
Mỗi khi một doanh nghiệp phát triển đến quy mô dẫn đầu trong ngành, họ thường xuyên trở thành đối tượng của các cuộc thanh tra, điều tra hoặc những tranh luận từ nhiều phía. Có những vụ việc sau đó được cơ quan chức năng kết luận có sai phạm và xử lý theo quy định pháp luật. Ngược lại, cũng có không ít trường hợp chỉ dừng lại ở mức nghi vấn hoặc tranh cãi trong dư luận mà không dẫn đến kết luận vi phạm.
Vậy thế nào mới được xem là một doanh nghiệp "sạch"?
Sau tất cả những ví dụ ở trên, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không còn là "Có tồn tại người giàu hoàn toàn sạch hay không?", mà là "Chúng ta đang định nghĩa chữ sạch như thế nào?"
Bởi lẽ, nếu không thống nhất được tiêu chuẩn đánh giá, mỗi người sẽ có một câu trả lời khác nhau. Với người này, chỉ cần không vi phạm pháp luật đã là "sạch". Nhưng với người khác, doanh nghiệp còn phải kinh doanh có đạo đức, minh bạch và tạo ra giá trị tích cực cho xã hội.
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta có thể tham khảo một trong những mô hình được sử dụng rộng rãi nhất trong quản trị doanh nghiệp: Tháp Trách nhiệm Doanh nghiệp (CSR Pyramid) do Giáo sư Archie Carroll (Đại học Georgia) đề xuất.
Theo mô hình này, một doanh nghiệp không chỉ có một mà có bốn tầng trách nhiệm, bao gồm: trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm với cộng đồng.
Điều thú vị là ở mỗi tầng của kim tự tháp, khái niệm "doanh nghiệp sạch" lại được hiểu theo một cách khác nhau.
Tầng thứ nhất: Trách nhiệm kinh tế
Nền tảng đầu tiên của mọi doanh nghiệp là tạo ra giá trị và duy trì khả năng tồn tại.
Dù là một người bán xôi, một cửa hàng nhỏ hay một tập đoàn trị giá hàng tỷ USD, tất cả đều phải giải quyết cùng một bài toán: tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ mà khách hàng sẵn sàng trả tiền.
Nếu một doanh nghiệp không tạo ra lợi nhuận, họ sẽ không thể trả lương cho nhân viên, đầu tư vào sản phẩm hay tiếp tục hoạt động. Vì vậy, kiếm tiền không phải là điều đáng bị chỉ trích, mà ngược lại, đó chính là trách nhiệm đầu tiên của một doanh nghiệp.
Nếu lấy tiêu chí này để đánh giá, gần như mọi doanh nghiệp vẫn đang hoạt động hợp pháp trên thị trường đều có thể được xem là đã hoàn thành trách nhiệm ở tầng đầu tiên.
Tuy nhiên, kiếm được tiền mới chỉ là điều kiện để doanh nghiệp tồn tại, chứ chưa đủ để kết luận doanh nghiệp đó "sạch".
Điều xã hội quan tâm không chỉ là doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu tiền, mà còn là họ đã kiếm số tiền đó bằng cách nào.
Tầng thứ hai: Trách nhiệm pháp lý
Có một câu nói rất quen thuộc:
"Kiếm tiền không khó, kiếm tiền chân chính mới khó."
Đây không phải là một kết luận học thuật. Không có nghiên cứu nào chứng minh rằng kinh doanh bất hợp pháp luôn sinh lời hơn kinh doanh chân chính.
Tuy nhiên, khi nhìn vào nhiều vụ án kinh tế lớn trong những năm gần đây, chúng ta phần nào hiểu được vì sao câu nói này lại trở nên phổ biến.
Trong phân tích tài chính, phần lớn doanh nghiệp có biên lợi nhuận ròng khoảng 5–10% đã được xem là hoạt động khá hiệu quả. Điều đó có nghĩa là để tạo ra 100 đồng lợi nhuận, doanh nghiệp thường phải tạo ra khoảng 1.000–2.000 đồng doanh thu.
Đằng sau khoản lợi nhuận đó là nhiều năm đầu tư vào sản phẩm, nhà máy, công nghệ, nhân sự, thương hiệu và hệ thống phân phối.
Trong khi đó, các hoạt động vi phạm pháp luật thường có thể tạo ra mức sinh lời rất cao vì chúng bỏ qua nhiều chi phí mà doanh nghiệp chân chính bắt buộc phải gánh chịu, chẳng hạn như chi phí tuân thủ quy định, kiểm định chất lượng, thuế hay các tiêu chuẩn về an toàn.
Điều này có thể thấy qua nhiều vụ án kinh tế gần đây.
Chẳng hạn, trong vụ án liên quan đến hơn 3.400 viên kim cương nhập lậu, cơ quan điều tra cáo buộc các đối tượng đã thu lợi bất chính khoảng 500 tỷ đồng chỉ trong giai đoạn 2022–2024. Với một doanh nghiệp hoạt động bình thường, để tạo ra mức lợi nhuận này, họ có thể phải đạt doanh thu từ 5.000–10.000 tỷ đồng cùng nhiều năm đầu tư và vận hành.
Hay trong vụ kẹo Kera, theo kết quả điều tra, các bị can bị cáo buộc thu hơn 17 tỷ đồng doanh thu nhưng thu lợi bất chính hơn 12 tỷ đồng, tức khoảng 70% doanh thu trở thành khoản lợi bất chính. Trong khi đó, với một doanh nghiệp thực phẩm thông thường, để tạo ra 12 tỷ đồng lợi nhuận, họ thường phải bán được khoảng 120–240 tỷ đồng doanh thu.
Chính sự chênh lệch rất lớn về khả năng sinh lời này khiến nhiều người có cảm giác rằng "kiếm tiền chân chính mới khó."
Nếu dừng lại ở tầng trách nhiệm pháp lý, chúng ta có thể đi đến một kết luận khá đơn giản: một doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận bằng những hoạt động hợp pháp, tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật thì có thể được xem là một doanh nghiệp "sạch".
Nhưng liệu không vi phạm pháp luật đã thực sự là tiêu chuẩn cao nhất?
Hay vẫn còn những hành vi không trái luật nhưng vẫn khiến xã hội đặt dấu hỏi về đạo đức và trách nhiệm của doanh nghiệp?
Đó cũng là lúc chúng ta cần bước lên tầng tiếp theo của mô hình: trách nhiệm đạo đức.
Tầng thứ ba: Trách nhiệm đạo đức
Nếu trách nhiệm pháp lý trả lời câu hỏi "Doanh nghiệp có làm đúng luật hay không?", thì tầng tiếp theo lại đặt ra một câu hỏi khó hơn nhiều:
"Làm đúng luật đã đồng nghĩa với việc làm đúng hay chưa?"
Đây cũng là tầng gây nhiều tranh luận nhất trong mô hình của Carroll.
Khác với pháp luật, đạo đức không phải lúc nào cũng có một đáp án tuyệt đối. Cùng một sự kiện, mỗi người có thể đưa ra một đánh giá hoàn toàn khác nhau, tùy vào góc nhìn và lợi ích mà họ đại diện.
Quay trở lại với câu chuyện của Standard Oil và John D. Rockefeller.
Trong mắt nhiều đối thủ cạnh tranh, Rockefeller là một nhà tư bản vô cùng khắc nghiệt. Standard Oil liên tục hạ giá bán, mở rộng quy mô, mua lại hoặc sáp nhập các doanh nghiệp nhỏ và tạo ra sức ép khiến nhiều công ty không thể tiếp tục tồn tại trên thị trường.
Nhà sử học Ron Chernow từng mô tả chiến lược của Rockefeller là sử dụng "bàn tay sắt" để buộc các đối thủ phải phá sản hoặc chấp nhận bán lại doanh nghiệp.
Tuy nhiên, cũng có một góc nhìn khác.
Nhiều nhà kinh tế cho rằng chính nhờ quy mô lớn và hiệu quả vận hành vượt trội, Standard Oil đã liên tục cắt giảm chi phí sản xuất và phân phối. Giá dầu hỏa tại Mỹ giảm từ khoảng 26 xu xuống còn 8 xu mỗi gallon trong giai đoạn 1870–1885, giúp hàng triệu hộ gia đình tiếp cận nguồn năng lượng với chi phí thấp hơn.
Nếu nhìn từ góc độ người tiêu dùng, Standard Oil rõ ràng đã tạo ra giá trị rất lớn cho xã hội.
Nhưng nếu nhìn từ góc độ những doanh nghiệp bị thâu tóm hoặc bị loại khỏi thị trường, nhiều người sẽ cho rằng cách cạnh tranh của tập đoàn này quá quyết liệt và không công bằng.
Vậy Standard Oil có phải là một doanh nghiệp "sạch" nếu xét trên khía cạnh đạo đức?
Có lẽ sẽ rất khó để đưa ra một câu trả lời tuyệt đối.
Bởi ở tầng trách nhiệm này, đánh giá không còn chỉ phụ thuộc vào những điều doanh nghiệp được phép làm, mà còn phụ thuộc vào những điều xã hội cho rằng họ nên làm. Và hai tiêu chuẩn đó không phải lúc nào cũng trùng khớp.
Tầng thứ tư: Trách nhiệm với cộng đồng
Tầng cao nhất trong Tháp CSR là trách nhiệm với cộng đồng.
Đây là những hoạt động hoàn toàn mang tính tự nguyện như tài trợ giáo dục, hỗ trợ người nghèo, bảo vệ môi trường, cứu trợ thiên tai hoặc đóng góp cho các chương trình phát triển xã hội.
Trên thực tế, hầu hết các tập đoàn lớn trên thế giới đều xây dựng những quỹ từ thiện hoặc chương trình trách nhiệm xã hội (CSR) của riêng mình. Tại Việt Nam cũng vậy, nhiều doanh nghiệp đã đóng góp hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng cho các hoạt động an sinh xã hội.
Thoạt nhìn, điều này có thể khiến chúng ta nghĩ rằng doanh nghiệp càng làm nhiều hoạt động cộng đồng thì càng "sạch".
Nhưng đây cũng chính là điểm thú vị nhất trong mô hình của Archie Carroll.
Bốn tầng trong Tháp CSR không phải bốn tiêu chí độc lập để doanh nghiệp có thể lựa chọn thực hiện cái này và bỏ qua cái khác. Chúng được sắp xếp theo hình kim tự tháp, nghĩa là mỗi tầng phía trên chỉ có ý nghĩa khi những tầng phía dưới đã được đáp ứng trước.
Nói cách khác, các hoạt động thiện nguyện không thể thay thế cho việc tuân thủ pháp luật, và cũng không thể bù đắp cho những hành vi thiếu đạo đức trong kinh doanh.
Chúng ta có thể thấy điều này qua nhiều vụ án kinh tế lớn.
Chẳng hạn, trước khi vụ án bị khởi tố, Vạn Thịnh Phát từng được biết đến với nhiều hoạt động tài trợ và đóng góp cho cộng đồng. Tuy nhiên, khi cơ quan chức năng kết luận doanh nghiệp có các hành vi vi phạm pháp luật, những hoạt động thiện nguyện trước đó không thể trở thành căn cứ để khẳng định doanh nghiệp là "sạch".
Điều đó không có nghĩa các hoạt động từ thiện không có giá trị. Ngược lại, chúng vẫn mang lại lợi ích cho xã hội và những người thụ hưởng.
Nhưng theo mô hình của Carroll, trách nhiệm với cộng đồng là tầng cao nhất của một doanh nghiệp có trách nhiệm, chứ không phải là "tấm vé miễn trừ" cho những sai phạm ở các tầng bên dưới.
Và khi nhìn toàn bộ mô hình này, có lẽ chúng ta cũng có câu trả lời cho câu hỏi ban đầu.
Một doanh nghiệp có thể rất thành công về kinh tế, tuân thủ pháp luật, tích cực làm từ thiện nhưng vẫn gây tranh cãi về đạo đức. Ngược lại, một doanh nghiệp có thể được nhiều người yêu mến vì các hoạt động xã hội nhưng lại vi phạm pháp luật.
Vì vậy, câu hỏi "Có tồn tại một người giàu hoàn toàn sạch hay không?" có lẽ không có một đáp án tuyệt đối. Bởi "sạch" không phải là một tiêu chuẩn duy nhất, mà là tập hợp của nhiều tầng trách nhiệm khác nhau. Và khi doanh nghiệp càng lớn, hoạt động trong càng nhiều lĩnh vực và tác động đến càng nhiều nhóm lợi ích, việc đáp ứng đồng thời tất cả những kỳ vọng đó sẽ càng trở nên khó khăn hơn.
Có phải chúng ta đang quá khắt khe với người giàu?
Sau khi đi qua bốn tầng của Tháp CSR, có lẽ đây mới là điều quan trọng nhất mà mô hình của Archie Carroll muốn truyền tải.
Không có một tiêu chí đơn lẻ nào đủ để kết luận một doanh nghiệp là "sạch".
Một doanh nghiệp kiếm được rất nhiều tiền chưa chắc đã là một doanh nghiệp có trách nhiệm. Ngược lại, một doanh nghiệp không vi phạm pháp luật cũng chưa chắc đã được xã hội đánh giá cao về mặt đạo đức. Và những hoạt động thiện nguyện, dù có ý nghĩa đến đâu, cũng không thể trở thành lý do để xóa bỏ những sai phạm ở các tầng trách nhiệm bên dưới.
Theo mô hình CSR, một doanh nghiệp chỉ có thể tiến gần đến khái niệm "kinh doanh có trách nhiệm" khi quá trình tạo ra sự giàu có được xây dựng trên nền tảng hiệu quả về kinh tế, tuân thủ pháp luật, tôn trọng các chuẩn mực đạo đức và đồng thời tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng.
Nhưng ngay cả khi sử dụng mô hình này, vẫn còn một câu hỏi rất đáng để suy ngẫm:
Liệu quy mô của doanh nghiệp có khiến việc trở thành một "doanh nghiệp sạch" ngày càng khó hơn hay không?
Theo mình, câu trả lời là có.
Khi một doanh nghiệp chỉ phục vụ một nhóm khách hàng nhỏ, phạm vi tác động từ các quyết định của họ cũng tương đối hạn chế. Sai lầm, nếu có, thường chỉ ảnh hưởng đến một số ít người và cũng dễ được phát hiện, điều chỉnh hơn.
Tuy nhiên, khi doanh nghiệp phát triển đến quy mô hàng đầu thị trường, phục vụ hàng triệu khách hàng, làm việc với hàng nghìn nhà cung cấp và tạo việc làm cho hàng chục nghìn nhân viên, thì gần như mọi quyết định đều tạo ra tác động trên diện rộng.
Trong kinh tế học, điều này gắn với khái niệm quyền lực thị trường (market power). Doanh nghiệp càng lớn, khả năng ảnh hưởng đến giá cả, chuỗi cung ứng, người lao động, đối thủ cạnh tranh và thậm chí cả chính sách công càng lớn. Đồng thời, trách nhiệm mà xã hội kỳ vọng ở họ cũng cao hơn rất nhiều.
Quy mô lớn cũng đồng nghĩa với việc quản trị trở nên phức tạp hơn.
Nếu chỉ điều hành một cửa hàng, người chủ có thể trực tiếp theo dõi hầu hết hoạt động mỗi ngày. Nhưng khi doanh nghiệp mở rộng thành hàng trăm chi nhánh với hàng chục nghìn nhân viên, không một nhà lãnh đạo nào có thể kiểm soát mọi quyết định diễn ra ở tất cả các cấp.
Khi đó, sự khác biệt trong cách vận hành, xung đột lợi ích, sai sót của con người hay những "vùng xám" trong quản trị sẽ có nhiều cơ hội xuất hiện hơn nếu hệ thống kiểm soát nội bộ không đủ mạnh.
Điều đó không có nghĩa doanh nghiệp lớn mặc nhiên sẽ có nhiều sai phạm hơn doanh nghiệp nhỏ. Nhưng xác suất xuất hiện vấn đề sẽ cao hơn đơn giản vì số lượng con người, quy trình và quyết định cũng nhiều hơn rất nhiều.
Đồng thời, doanh nghiệp càng lớn thì càng chịu sự giám sát của nhiều nhóm khác nhau: khách hàng, cổ đông, nhân viên, đối thủ, truyền thông, cơ quan quản lý và toàn xã hội. Mỗi nhóm lại có những kỳ vọng và tiêu chuẩn đánh giá riêng. Một quyết định có thể mang lại lợi ích cho nhóm này nhưng đồng thời tạo ra bất lợi cho một nhóm khác.
Vì vậy, câu hỏi "Doanh nghiệp này có sạch hay không?" có lẽ hiếm khi có một đáp án tuyệt đối.
Điều hợp lý hơn có lẽ không phải là chia doanh nghiệp thành hai nhóm "sạch" và "không sạch", mà là đánh giá họ dựa trên toàn bộ quá trình tạo ra giá trị: họ kiếm tiền bằng cách nào, có tuân thủ pháp luật hay không, có tôn trọng các chuẩn mực đạo đức không và khi xảy ra sai sót, họ có minh bạch, chịu trách nhiệm và khắc phục hậu quả hay không.
Có lẽ đó mới là thước đo công bằng hơn để nhìn nhận sự giàu có trong kinh doanh.