World Cup là cỗ máy tạo bạc hay canh bạc nghìn tỷ?

Khoảng 41 tỷ USD giá trị kinh tế toàn cầu, hơn 800.000 việc làm được tạo ra, cùng hiệu ứng lan tỏa lên du lịch, thương mại và hạ tầng tại khu vực Bắc Mỹ. Trong bức tranh mô hình, đây là một cú hích kinh tế mang tính hiển nhiên, gần như không quốc gia nào muốn bỏ lỡ.

FIFA thực sự "bán" điều gì cho các quốc gia chủ nhà?

Để giành quyền đăng cai một kỳ World Cup, một quốc gia phải đi qua chuỗi sàng lọc kéo dài nhiều năm. Họ phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về hạ tầng, cam kết những khoản chi phí khổng lồ, đệ trình kế hoạch tổ chức chi tiết đến từng sân vận động và tuyến giao thông, rồi vượt qua vòng đánh giá kỹ thuật và bỏ phiếu để được lựa chọn.

Nói cách khác, đây là một quy trình tốn kém, mất thời gian và đòi hỏi sự chuẩn bị rất kỹ. Nếu World Cup chỉ đơn thuần là 90 phút bóng đá, sẽ không có lý do gì để các chính phủ sẵn sàng đặt lên bàn hàng trăm tỷ USD ngân sách công chỉ để được đứng tên trên tấm bảng đăng cai.

Vậy FIFA thực sự đang bán cho các quốc gia điều gì? Câu trả lời là một lời hứa phát triển. Lời hứa rằng kinh tế sẽ tăng trưởng, việc làm sẽ được tạo ra, hạ tầng sẽ được nâng cấp, và quan trọng nhất, hình ảnh quốc gia sẽ được đưa ra trước hàng tỷ người trên toàn thế giới chỉ trong vài tuần.

Đây là gói truyền thông quốc gia có quy mô mà không nền tảng truyền thông nào sánh được, và cũng là lý do các chính phủ chấp nhận viết những tấm séc khổng lồ cho một sự kiện chỉ kéo dài hơn một tháng.

Hai kỳ World Cup gần nhất, một đã kết thúc và một sắp diễn ra, cho thấy lời hứa đó cụ thể đến mức nào. Trước thềm Qatar 2022, các báo cáo dự báo giải đấu có thể tạo ra hơn 1,5 triệu việc làm tại quốc gia chủ nhà. Hơn 1 triệu du khách quốc tế được kỳ vọng sẽ đổ về, mang lại hàng tỷ USD doanh thu.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thậm chí dự báo tăng trưởng GDP của Qatar có thể đạt 3,4% nhờ hiệu ứng World Cup, một mức tăng tương đương hàng tỷ USD giá trị tăng thêm cho một nền kinh tế quy mô khoảng 180 tỷ USD ở thời điểm đó.

Đến World Cup 2026, những con số còn lớn hơn nhiều. Theo BofA Global Research, giải đấu được dự báo tạo ra khoảng 41 tỷ USD giá trị kinh tế toàn cầu và hỗ trợ hơn 800.000 việc làm.

Riêng khu vực Bắc Mỹ, gồm Mỹ, Canada và Mexico, được kỳ vọng thu về 17,2 tỷ USD tác động kinh tế và hơn 180.000 việc làm mới. Đó là kịch bản trên giấy. Câu hỏi quan trọng hơn là, với những kỳ World Cup đã đi qua, có bao nhiêu phần trăm những lời hứa kiểu này thực sự trở thành hiện thực?

Qatar 2022 và những con số biết nói

Hãy hình dung một quốc gia chỉ hơn 2,7 triệu dân bỗng phải đón lượng khách tương đương gần một nửa dân số của mình chỉ trong một tháng. Đó chính xác là những gì diễn ra tại Qatar cuối năm 2022.

Theo IMF, khoảng 1 triệu người hâm mộ đã đổ về Qatar trong kỳ giải đấu. Doha biến thành một đại công trường tiêu dùng khổng lồ trong nhiều tuần liên tiếp, khách sạn kín phòng từ trước giải nhiều tháng, nhà hàng hoạt động hết công suất, sân bay và hệ thống metro gần như không có giờ nghỉ.

Riêng lượng chi tiêu của du khách cùng doanh thu phát sóng đã đóng góp 0,7-1% GDP Qatar trong thời gian diễn ra giải đấu, một con số đáng kể với bất kỳ sự kiện đơn lẻ nào.

Về việc làm, nghiên cứu của Sydney Scott và cộng sự cho thấy quá trình chuẩn bị cho World Cup 2022 đã tạo ra hơn 1,5 triệu việc làm, con số tương đương hơn một nửa dân số hiện tại của Qatar. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho quy mô đầu tư mà quốc gia vùng Vịnh này đã bỏ ra trong hơn một thập kỷ chuẩn bị.

Còn về khía cạnh nhận diện quốc gia, theo FIFA, giải đấu tiếp cận khoảng 5 tỷ lượt khán giả trên toàn cầu. Đây là mức độ phủ sóng mà ngay cả những chiến dịch quảng bá quốc gia trị giá hàng chục tỷ USD cũng khó có thể mua được trên thị trường truyền thông tự do.

Mặt khuất của "cú hích kinh tế" World Cup

Có một con số khiến giới kinh tế phải đặt câu hỏi nghiêm túc về giá trị thực của các kỳ World Cup. Theo nghiên cứu của các nhà kinh tế tại Đại học Lausanne, từ năm 1964 đến 2018, có tới 31 trong số 36 sự kiện thể thao lớn trên thế giới bị thua lỗ. Đây là lý do các giải đấu như World Cup hay Olympic luôn gây tranh cãi gay gắt trong giới học thuật.

Quay lại trường hợp Qatar, sự thật phức tạp hơn nhiều so với các tiêu đề trước giải. World Cup 2022 đúng là tạo ra một cú hích mạnh về lượng du khách, nhưng phần lớn con số tăng trưởng kỷ lục đó chủ yếu là một làn sóng tiêu dùng ngắn hạn. Khi giải đấu kết thúc, lượng khách quốc tế giảm đáng kể so với giai đoạn cao điểm, dù vẫn duy trì cao hơn trước đại dịch.

Câu chuyện về việc làm còn rõ rệt hơn. Hơn 1,5 triệu việc làm mà giải đấu tạo ra là con số có thật, nhưng phần lớn trong số đó không đến từ sự mở rộng tự nhiên của nền kinh tế. Chúng gắn trực tiếp với chu kỳ đầu tư công khổng lồ, từ xây sân vận động, cầu đường cho đến sân bay, và đều kết thúc khi công trình hoàn tất. Nói cách khác, đây là một làn sóng việc làm mang tính bùng nổ ngắn hạn, không phải một sự thay đổi cấu trúc dài hạn của thị trường lao động.

Như vậy, những lời hứa của FIFA không hoàn toàn viển vông, nhưng tác động thực tế đến nước đăng cai thường không bùng nổ như cách các dự báo và truyền thông mô tả trước giải. Cú hích là có thật, nhưng việc cú hích đó trở thành lợi nhuận hay gánh nặng trong dài hạn lại phụ thuộc rất lớn vào cách quốc gia chủ nhà khai thác hạ tầng, phát triển du lịch và duy trì tăng trưởng sau khi giải đấu khép lại. Và đây cũng chính là điểm khiến bài toán tài chính của Qatar đến nay vẫn chưa có lời giải dứt khoát.

Bài toán lời lỗ trị giá 300 tỷ USD

Để chuẩn bị cho World Cup 2022, Qatar đã dành hơn một thập kỷ và tổng chi phí ước tính khoảng 200-300 tỷ USD, đổ vào sân vận động, sân bay, hệ thống metro, đường sá và hàng loạt công trình đô thị.

Đây trở thành kỳ World Cup đắt đỏ nhất lịch sử, với khoảng cách rất xa so với bất kỳ kỳ giải nào trước đó. Nếu chỉ nhìn vào tác động kinh tế ngắn hạn, bài toán có vẻ không quá khả quan. Chi tiêu của du khách và các hoạt động liên quan đến World Cup chỉ đóng góp khoảng 0,7-1% GDP Qatar trong năm 2022.

Xét về ROI (Return on Investment, lợi nhuận trên khoản đầu tư), phần lợi ích trực tiếp tạo ra trong thời gian giải đấu là tương đối nhỏ so với quy mô chi phí bỏ ra. Đây là điểm khiến nhiều nhà kinh tế hoài nghi về giá trị thực của các kỳ World Cup nói chung.

Nhưng Qatar chưa bao giờ chơi ván cờ một tháng. Mục tiêu lớn hơn của họ là sử dụng World Cup như chất xúc tác cho chiến lược Qatar 2030, đa dạng hóa nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào dầu khí, và đưa Qatar trở thành trung tâm du lịch, dịch vụ và giao thương của khu vực vùng Vịnh.

Nhìn từ góc độ đó, World Cup giống một khoản đầu tư hạ tầng dài hạn hơn là một sự kiện thể thao, và bài toán cần được đánh giá trên khung thời gian hàng chục năm thay vì vài tháng. Theo báo cáo IMF 2024, Qatar chỉ dành khoảng 6,5 tỷ USD cho các sân vận động. Phần lớn số tiền còn lại được đổ vào sân bay, metro, cảng biển và các dự án đô thị có tuổi thọ hàng chục năm, những tài sản sẽ tiếp tục tạo giá trị kinh tế dài sau khi quả bóng World Cup cuối cùng đã ngừng lăn.

Đây cũng là lý do bài toán lời hay lỗ đến nay vẫn chưa thể kết luận. Nếu những hệ thống hạ tầng này tiếp tục thu hút khách du lịch, thúc đẩy khu vực phi dầu khí và tạo ra giá trị kinh tế trong nhiều thập kỷ tới, World Cup 2022 có thể được xem là chất xúc tác thành công cho quá trình chuyển đổi của Qatar.

Ngược lại, nếu tăng trưởng sau giải đấu chủ yếu đến từ làn sóng đầu tư công trước giải rồi suy giảm theo thời gian, hàng trăm tỷ USD bỏ ra có thể trở thành một trong những khoản đầu tư đắt đỏ nhất lịch sử thể thao thế giới.

World Cup 2022 đã kết thúc từ lâu, nhưng đối với Qatar, trận đấu quan trọng nhất có lẽ chỉ vừa mới bắt đầu. Đó là trận đấu giữa kỳ vọng và thực tế, giữa hạ tầng đắt đỏ và khả năng khai thác dài hạn, giữa giấc mơ trở thành trung tâm khu vực và rủi ro của những sân vận động trống rỗng vài năm sau giải đấu.

Vì cuối cùng, World Cup không phải là cỗ máy tự động in tiền. Nó là một chất xúc tác đắt đỏ và phần thưởng thực sự chỉ thuộc về những quốc gia biết cách biến một tháng bóng đá thành một thập kỷ tăng trưởng.