Muốn giàu đừng làm nhiều Job! Sai lầm bán thời gian giá rẻ của người trẻ
Một thế hệ lao động trẻ tại các đô thị Việt Nam đang dần quen với một lịch trình đặc biệt. Ban ngày họ là nhân viên toàn thời gian trong một công ty. Buổi tối, họ trở thành freelancer, gia sư trực tuyến, người nhận dự án bên ngoài hoặc chủ của một công việc kinh doanh nhỏ nào đó. Một lập trình viên nhận thêm dự án từ khách hàng quốc tế. Một người giỏi ngoại ngữ dạy học sau giờ làm. Một nhân sự marketing tiếp tục viết nội dung cho nhiều thương hiệu khác nhau khi ngày làm việc chính đã kết thúc.
Nhìn từ bên ngoài, đây là một lựa chọn hoàn toàn hợp lý. Chi phí sống tăng nhanh hơn thu nhập. Internet khiến việc tìm kiếm khách hàng và công việc freelance trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Trong bối cảnh không còn nhiều nghề nghiệp được xem là ổn định tuyệt đối, việc phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất cũng bắt đầu trở thành một rủi ro. Và thực tế, mô hình này mang lại những lợi ích rất rõ ràng.
Thu nhập tăng lên gần như ngay lập tức. Người trẻ có thêm một lớp đệm tài chính trước những biến động bất ngờ. Bên cạnh đó là những kỹ năng mà môi trường công sở khó có thể cung cấp, từ cách làm việc với khách hàng, quản lý dự án, thương lượng giá cả cho đến khả năng tự chịu trách nhiệm cho kết quả công việc của mình. Quan trọng hơn, nó tạo ra một thói quen mà không phải ai cũng có. Thay vì để buổi tối trôi qua một cách vô thức, nhiều người học được cách sử dụng quỹ thời gian ngoài giờ cho những mục tiêu cụ thể. Ngay cả khi công việc thứ hai không còn, thói quen đó thường vẫn ở lại và có thể được chuyển hóa thành việc học tập, xây dựng kỹ năng hoặc theo đuổi những dự án dài hạn hơn.
Những lợi ích này đều có thật. Nhưng cũng chính vì chúng xuất hiện nhanh và dễ nhìn thấy, người ta thường đánh giá thấp một câu hỏi quan trọng hơn. Liệu những gì nhận được hôm nay có thực sự lớn hơn những gì đang âm thầm bị đánh đổi trong nhiều năm tiếp theo hay không.
1. Đánh đổi tiềm năng dài hạn để lấy thu nhập ngắn hạn
Đây có lẽ là sai lầm phổ biến nhất và cũng khó nhận ra nhất. Một công việc freelance buổi tối có thể mang lại thêm vài triệu hoặc vài chục triệu đồng mỗi tháng. Khoản tiền đó đủ để cải thiện chất lượng cuộc sống trước mắt và tạo cảm giác chủ động về tài chính. Vấn đề là phần lớn lợi ích chỉ xuất hiện trong ngắn hạn.
Điều bị đánh đổi thường là quỹ thời gian quý giá nhất của người trẻ. Bốn tiếng mỗi tối dành cho công việc thứ hai cũng là bốn tiếng không dành cho việc học ngoại ngữ, xây dựng chuyên môn, phát triển kỹ năng quản lý hay những năng lực có thể giúp tăng gấp đôi giá trị nghề nghiệp trong tương lai. Sự khác biệt nằm ở chỗ một công việc freelance thường trả tiền cho hiện tại, còn năng lực mới trả tiền cho phần còn lại của sự nghiệp.
2. Nhầm lẫn giữa bận rộn và tiến bộ
Làm nhiều việc tạo cảm giác đang tiến lên, nhưng cảm giác đó không phải lúc nào cũng đúng. Nhiều người trẻ dành gần như toàn bộ thời gian để làm việc và luôn ở trong trạng thái bận rộn. Tuy nhiên, nếu mỗi giờ lao động vẫn được bán với cùng một mức giá như nhiều năm trước, sự bận rộn đó chưa chắc tạo ra tiến bộ thực sự. Tiến bộ không nằm ở số giờ làm việc, mà nằm ở giá trị của mỗi giờ làm việc.
Một người thực sự phát triển thường tìm cách tăng giá trị chuyên môn, xây dựng thương hiệu cá nhân, mở rộng mạng lưới quan hệ hoặc chuyển sang những vai trò có trách nhiệm cao hơn. Khi đó, thu nhập tăng lên nhờ năng lực được nâng cấp chứ không phải nhờ kéo dài thời gian lao động. Câu hỏi quan trọng mỗi năm không phải là đã làm thêm bao nhiêu việc, mà là giá trị thị trường của bản thân đã tăng bao nhiêu.
3. Đánh đổi sức khỏe ở độ tuổi không còn cho phép
Ở tuổi đôi mươi, cơ thể thường cho cảm giác gần như không có giới hạn. Thức khuya, ngủ ít hay làm việc liên tục nhiều ngày vẫn có thể hồi phục tương đối nhanh. Nhưng khả năng đó không kéo dài mãi. Sau tuổi hai mươi lăm, nhiều người bắt đầu cảm nhận rõ hơn tác động của thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài và lối sống mất cân bằng. Những bữa ăn vội vàng, việc ngồi nhiều, ít vận động và áp lực công việc liên tục không phải lúc nào cũng tạo ra hậu quả ngay lập tức, nhưng chúng thường tích lũy theo thời gian.
Điều đáng lo là công việc thứ hai thường lấy đi đúng những thứ quan trọng nhất với sức khỏe. Thời gian ngủ bị rút ngắn. Thời gian vận động biến mất. Những khoảng nghỉ cần thiết bị thay thế bằng deadline. Về bản chất, đây là việc dùng sức khỏe để đổi lấy thu nhập. Và đó thường là một giao dịch ngày càng bất lợi khi tuổi tác tăng lên.
Sai lầm cuối cùng là tập trung quá nhiều vào việc kiếm thêm tiền mà quên mất việc giữ lại và phát triển số tiền đã kiếm được. Thu nhập cao không đồng nghĩa với vị thế tài chính mạnh. Rất nhiều người kiếm được nhiều hơn theo thời gian nhưng mức độ an toàn tài chính gần như không thay đổi vì chi tiêu cũng tăng theo thu nhập. Khoảng cách giữa người giàu và người có thu nhập cao thường nằm ở khả năng tích lũy tài sản.
Điều đó không có nghĩa phải sống kham khổ hay cắt giảm mọi niềm vui cá nhân. Nó đơn giản là có một hệ thống rõ ràng cho dòng tiền của mình. Một phần dành cho hiện tại, một phần dành cho dự phòng và một phần dành cho các tài sản có khả năng tạo ra giá trị trong tương lai.
Suy cho cùng, mục tiêu của công việc thứ hai không nên chỉ là kiếm thêm tiền. Mục tiêu là giúp cuộc sống tiến lên. Nếu thu nhập tăng nhưng sức khỏe giảm, năng lực đứng yên và tài sản không tích lũy được, đó có thể là dấu hiệu cho thấy người lao động đang chạy rất nhanh nhưng chưa chắc đang đi đúng hướng.
Ai nên và ai không nên làm nhiều job
Bốn sai lầm kể trên không đồng nghĩa với việc làm nhiều công việc cùng lúc là một lựa chọn sai. Thực tế, với một số người, đó có thể là quyết định hợp lý nhất ở một giai đoạn nhất định của cuộc đời. Vấn đề không nằm ở việc có nên làm hay không. Vấn đề nằm ở việc hoàn cảnh hiện tại của mỗi người có thực sự phù hợp với lựa chọn đó hay không. Nhìn chung, những người phù hợp với một công việc thứ hai thường thuộc ba nhóm.
Nhóm đầu tiên là những người cần tăng thu nhập trong một khoảng thời gian hữu hạn để đạt một mục tiêu cụ thể. Đó có thể là trả một khoản nợ, tích lũy học phí cho một chương trình đào tạo, chuẩn bị vốn cho một kế hoạch cá nhân hoặc giải quyết một áp lực tài chính trước mắt. Điểm chung của nhóm này là họ biết mình đang làm thêm vì điều gì và quan trọng hơn, họ biết khi nào sẽ dừng lại.
Nhóm thứ hai là những người vẫn đang trong quá trình khám phá bản thân. Với họ, một công việc part-time hoặc freelance không đơn thuần là nguồn thu nhập mà còn là cách kiểm tra mức độ phù hợp với một lĩnh vực mới. Trải nghiệm thực tế đôi khi giúp trả lời những câu hỏi về nghề nghiệp nhanh hơn nhiều so với việc chỉ suy nghĩ hay đọc sách.
Nhóm cuối cùng là những người đã xây dựng được nền tảng chuyên môn đủ vững ở công việc chính. Khi đã sở hữu kỹ năng, uy tín và vị thế nhất định, họ có thể mở rộng nguồn thu từ chính chuyên môn cốt lõi của mình thông qua tư vấn, đào tạo, diễn thuyết hoặc các sản phẩm chuyên môn khác. Lúc này, công việc thứ hai không còn là việc bán thêm thời gian mà là tận dụng tốt hơn những giá trị đã tích lũy được.
Ngược lại, cũng có những nhóm người nên cân nhắc rất kỹ trước khi nhận thêm việc.
Đầu tiên là sinh viên mới ra trường và những người đang ở giai đoạn đầu của sự nghiệp. Đây thường là khoảng thời gian quan trọng nhất để xây dựng chuyên môn, tạo dấu ấn nghề nghiệp và xác định hướng đi dài hạn. Mỗi giờ đầu tư vào năng lực cốt lõi ở giai đoạn này thường mang lại lợi ích lớn hơn nhiều so với mỗi giờ dùng để tạo thêm thu nhập ngắn hạn. Thị trường lao động vận hành theo một logic khá khắc nghiệt. Đến một độ tuổi nhất định, nhà tuyển dụng không còn chỉ nhìn vào số năm kinh nghiệm, mà nhìn vào việc những năm đó đã được chuyển hóa thành năng lực gì. Nếu sau nhiều năm làm việc, một người vẫn dừng lại ở vai trò thực thi trong khi phần lớn đồng nghiệp cùng thế hệ đã bước sang những vị trí có trách nhiệm cao hơn, khoảng cách đó sẽ ngày càng khó thu hẹp. Chính vì vậy, giai đoạn đầu sự nghiệp thường không phải lúc để tối đa hóa thu nhập, mà là lúc tối đa hóa tốc độ phát triển năng lực. Một nhầm lẫn khá phổ biến của người trẻ là quan niệm "cứ thử nhiều rồi sẽ biết mình phù hợp với điều gì". Bản thân tư duy đó không sai. Nhưng thử nhiều không đồng nghĩa với việc chia nhỏ năng lượng cho quá nhiều công việc rời rạc. Trong phần lớn trường hợp, phát triển theo chiều sâu trên một hướng đi rõ ràng sẽ tạo ra lợi thế lớn hơn rất nhiều so với việc trải nghiệm dàn trải mà không xây dựng được bất kỳ năng lực nổi bật nào.
Nhóm thứ hai cần thận trọng là những người vẫn chưa kiểm soát được nhịp sống cá nhân của mình.
Một công việc thứ hai thường chỉ nên xuất hiện sau khi những yếu tố nền tảng đã được đảm bảo. Giấc ngủ ổn định. Thói quen vận động duy trì đều đặn. Ăn uống đúng giờ. Và quan trọng nhất là vẫn còn đủ thời gian trống để gánh thêm trách nhiệm mà không phải liên tục đánh đổi bằng sức khỏe. Nhiều người tin rằng khi thật sự bận rộn, bản thân sẽ tự biết cách sắp xếp. Điều này đúng trong ngắn hạn. Con người có khả năng thích nghi đáng kinh ngạc trước áp lực. Nhưng thích nghi không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bền vững. Đôi khi, đó chỉ là việc tạm thời che giấu sự quá tải. Giống như một căn phòng ngày càng bừa bộn nhưng thay vì dọn dẹp, người ta chỉ liên tục đẩy đồ đạc vào những góc khuất. Mọi thứ vẫn có vẻ ổn cho đến ngày không còn chỗ để giấu nữa. Và khi đó, cái giá phải trả thường lớn hơn nhiều so với khoản thu nhập kiếm thêm được trong những năm trước đó.
Làm nhiều job thế nào cho đúng?
Không phải ai làm thêm cũng đang mắc sai lầm. Với nhiều người, đó là lựa chọn phù hợp ở một giai đoạn nhất định của cuộc sống. Tuy nhiên, nếu đã quyết định làm nhiều job cùng một khoảng thời gian, một nguyên tắc sẽ giúp tối ưu việc này.
Thứ nhất, giữ các công việc phụ xoay quanh cùng một hoặc hai năng lực cốt lõi. Một người làm marketing có thể nhận thêm dự án nội dung hoặc tư vấn truyền thông. Một lập trình viên có thể nhận dự án phát triển phần mềm hoặc đào tạo kỹ năng chuyên môn. Cách tiếp cận này giúp mỗi giờ làm việc vừa tạo ra thu nhập, vừa tiếp tục bồi đắp cho cùng một nhóm kỹ năng. Về lâu dài, các công việc không còn tồn tại tách biệt mà cùng đóng góp vào một hướng phát triển nghề nghiệp thống nhất.
Bên cạnh đó, mỗi công việc nên có một mục tiêu rõ ràng ngay từ đầu. Có những công việc được nhận đơn thuần vì thu nhập. Có những công việc được nhận vì cơ hội học hỏi, mở rộng mạng lưới quan hệ hoặc xây dựng hồ sơ năng lực. Giá trị lớn nhất đôi khi không nằm ở số tiền kiếm được trong tháng này, mà nằm ở những cơ hội được mở ra vài năm sau đó. Khi xác định đúng mục tiêu, việc phân bổ thời gian và năng lượng cũng trở nên hợp lý hơn.
Quan trọng nhất vẫn là sức khỏe. Nhiều người đánh giá một công việc phụ dựa trên số tiền mang lại, nhưng bỏ qua chi phí thật sự nằm phía sau. Một dự án giúp tăng thu nhập thêm 30% có thể trông rất hấp dẫn. Nhưng nếu nó liên tục lấy đi giấc ngủ, thời gian vận động và khả năng phục hồi của cơ thể, thì khoản lợi nhuận đó thực chất đang được ứng trước từ sức khỏe của tương lai. Đó là một sự đánh đổi không cân bằng.
Cần thừa nhận rằng áp lực tài chính là điều hoàn toàn có thật. Nhiều người trẻ bắt đầu cuộc sống tự lập từ rất sớm. Họ tự chi trả học phí, tiền thuê nhà, sinh hoạt phí và những trách nhiệm gia đình khác. Trong hoàn cảnh đó, công việc thứ hai không phải là lựa chọn để làm giàu mà đơn giản là một cách để tồn tại.
Nhưng ngay cả khi áp lực là có thật, làm nhiều job đôi khi chỉ là một sự lựa chọn. Chúng ta có thể lựa chọn một căn phòng nhỏ hơn, một chiếc điện thoại được thay muộn hơn, it những khoản chi tiêu mang tính thể hiện hơn, một mức sống khiêm tốn hơn trong vài năm đầu sự nghiệp. Những điều đó có thể đổi lại thứ quý giá nhất mà người trẻ sở hữu, đó là thời gian để phát triển năng lực cốt lõi và là khoản đầu tư mang lại lợi nhuận lớn nhất trong tương lai.
Điều này không nhằm phủ nhận sự chăm chỉ hay phán xét những người đang làm nhiều việc cùng lúc. Mỗi người có một xuất phát điểm khác nhau, một áp lực khác nhau và một bài toán riêng phải giải.