'Dùng đầu' hay 'dùng tay' xứng đáng được trả lương cao hơn?

Một công thức ra đời năm 1974 đã giải thích vì sao một người giúp việc lại có mức lương 12 triệu, trong khi chuyên viên marketing chỉ 8 triệu

trangtranthuyy

Published a day ago

11 min read

Thị trường lao động trong vài năm gần đây đang xuất hiện một nghịch lý khiến nhiều người trẻ phải suy nghĩ lại về lựa chọn nghề nghiệp.

Một mặt, không khó để bắt gặp những tin tuyển dụng cho các vị trí văn phòng như content marketing, business analyst (BA) hay các công việc vận hành với yêu cầu ứng viên có kinh nghiệm, thành thạo nhiều kỹ năng và sẵn sàng kiêm nhiệm nhiều đầu việc, nhưng mức lương khởi điểm chỉ dao động quanh 6-8 triệu đồng mỗi tháng.

Mặt khác, các công việc lao động phổ thông hoặc lao động chân tay như phụ hồ, thợ kỹ thuật, giúp việc gia đình lại đang ghi nhận mức thu nhập từ 10-12 triệu đồng, thậm chí cao hơn nếu tính theo ngày công hoặc tăng ca.

Sự chênh lệch này không chỉ là cảm nhận cá nhân mà ngày càng được phản ánh rõ hơn trên các nền tảng tuyển dụng và diễn đàn nghề nghiệp. Nhiều ý kiến cho rằng mức lương của nhóm nhân sự văn phòng, đặc biệt trong các ngành như marketing và khối business, đang bị nén xuống thấp trong khi yêu cầu đầu vào liên tục tăng.

Theo dữ liệu từ Navigos Group, mức lương dành cho sinh viên mới tốt nghiệp thường chỉ dao động trong khoảng 5-7 triệu đồng mỗi tháng. Trong khi đó, tiền công của phụ hồ hiện vào khoảng 350.000-400.000 đồng mỗi ngày, còn thợ chính có thể đạt 450.000-500.000 đồng mỗi ngày. Chỉ cần làm đủ khoảng 17-20 ngày công mỗi tháng, thu nhập của nhóm lao động này đã có thể tương đương hoặc vượt qua một số vị trí văn phòng cấp đầu vào.

Điều này dẫn đến một câu hỏi lớn: liệu khoảng cách thu nhập giữa lao động trí thức và lao động chân tay đang dần thu hẹp? Đâu là nguyên nhân phía sau xu hướng này? Đây là tín hiệu tích cực của thị trường lao động, hay là một dấu hiệu cho thấy sự mất cân đối trong cơ cấu việc làm và đào tạo? Quan trọng hơn, trong bối cảnh hiện tại, người trẻ nên lựa chọn công việc như thế nào để vừa tối ưu thu nhập trước mắt, vừa đảm bảo tiềm năng phát triển dài hạn?

Tiền lương không phải là một con số ngẫu nhiên, mà được hình thành từ nhiều yếu tố có thể đo lường

Trước khi trả lời câu hỏi nên chọn lao động trí óc hay lao động chân tay, cần hiểu một vấn đề cốt lõi tiền lương được hình thành như thế nào.

Trong kinh tế học lao động, một mô hình rất nổi tiếng là Mincer Wage Equation, được phát triển bởi Jacob Mincer vào năm 1974, dựa trên nền tảng của thuyết vốn nhân lực (Human Capital Theory).

Mô hình này cho rằng tiền lương không phải là một con số ngẫu nhiên, mà được hình thành từ nhiều yếu tố có thể đo lường.

Nói một cách dễ hiểu, tiền lương chính là “giá” của một cá nhân trên thị trường lao động, được quyết định bởi kỹ năng họ sở hữu, mức độ thành thạo và nhu cầu thực tế của thị trường đối với kỹ năng đó.

Quay trở lại ví dụ ở phần mở đầu, một vị trí content marketing có thể yêu cầu bằng cấp hoặc kỹ năng học thuật cao hơn, nhưng một công việc như giúp việc, kỹ thuật viên hay phụ hồ lại có lợi thế về kinh nghiệm thực tế và độ khan hiếm lao động sẵn sàng làm việc. Vì vậy, ở cùng một thời điểm, mức thu nhập của lao động chân tay hoàn toàn có thể cao hơn một vị trí văn phòng cấp đầu vào.

Tuy nhiên, mức lương luôn phản ánh giá trị thị trường tại thời điểm hiện tại. Nếu mở rộng góc nhìn ra cả một vòng đời nghề nghiệp, câu chuyện sẽ trở nên khác.

'Đầu' hay 'tay' có được trả lương cao hơn?

Theo OECD, khoảng cách thu nhập theo học vấn tăng dần theo thời gian làm việc. Người có bằng đại học có thu nhập cao hơn khoảng +39% ở nhóm 25-34 tuổi và lên tới +67% ở nhóm 45-54 tuổi so với người chỉ học phổ thông. Học vị càng cao thì khoảng cách sẽ càng lớn. Với trình độ sau đại học, thu nhập có thể cao hơn +53% khi trẻ và +96% khi trung niên so với lao động chân tay.

Điều này được giải thích vì khi càng lớn tuổi, bạn càng có nhiều kinh nghiệm, càng thành thạo chuyên môn và từ đó tận dụng những đòn bẩy khác như nhân lực, công nghệ, giá trị tạo ra ngày càng chất lượng kết quả thu nhập sẽ càng cao hơn. Có thể nói là khổ trước sướng sau.

Ngược lại nếu chỉ lao động chân tay sẽ phụ thuộc rất nhiều vào sức khoẻ và thời gian, thay vì biểu đồ thu nhập tăng dần đều. Theo OECD và World Bank, lao động kỹ năng thấp, đặc biệt là lao động chân tay, thường đạt đỉnh thu nhập sớm hơn do phụ thuộc vào thể lực. Vì vậy, thu nhập của nhóm này sẽ đạt đỉnh sớm nhưng sớm chững lại và giảm dần sau 1 thời gian nhất định.

Vì phụ thuộc vào sức khoẻ và thời gian nên lao động chân tay cũng sẽ nhiều rủi ro hơn. Ví dụ một người chẳng may bị tai nạn khuyết đi 1 tay hay 1 chân, họ vẫn có thể tiếp tục làm giảng viên nhưng chắc chắn không thể làm kỹ thuật viên thang máy, bảo trì và tất nhiên sẽ không thể tạo ra thu nhập.

Như vậy, con đường tri thức nhìn chung vẫn mang lại nhiều lợi thế hơn trong dài hạn, dù đòi hỏi sự kiên trì và mức đầu tư ban đầu lớn hơn. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng đây đơn giản là hai con đường nghề nghiệp khác nhau. Việc khoảng cách thu nhập giữa lao động trí thức và lao động chân tay thu hẹp lại có thể xuất phát từ nhiều yếu tố của thị trường, và ở nhiều khía cạnh, đây cũng là một tín hiệu tích cực.

Hình mẫu hệ thống giáo dục nghề nghiệp

Một ví dụ điển hình cho cách xã hội nhìn nhận lại giá trị của lao động nghề là hệ thống giáo dục nghề nghiệp tại Germany. Từ nhiều thập kỷ trước, quốc gia này đã xây dựng tư duy rằng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không chỉ đến từ số lượng cử nhân hay tiến sĩ, mà còn phụ thuộc rất lớn vào đội ngũ kỹ thuật viên và lao động lành nghề. Trên nền tảng đó, Đức phát triển mô hình đào tạo kép (dual system), cho phép học sinh sau giai đoạn giáo dục phổ thông lựa chọn giữa con đường học thuật hoặc theo học nghề. Điểm cốt lõi của mô hình này là sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết tại trường và thực hành trực tiếp tại doanh nghiệp, giúp người học vừa tích lũy kiến thức chuyên môn, vừa sớm tiếp cận môi trường làm việc thực tế. Theo OECD, phần lớn học viên giáo dục nghề tại Đức theo học mô hình này, với thời gian đào tạo thường kéo dài khoảng ba năm và được doanh nghiệp trả trợ cấp trong suốt quá trình học.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở cách xã hội Đức nhìn nhận nghề nghiệp. Các công việc không bị phân chia theo tư duy “làm tay” hay “làm đầu”, mà được xem như những mắt xích khác nhau trong sự phân công lao động của nền kinh tế. Vì vậy, việc một kỹ thuật viên hoặc thợ lành nghề có mức thu nhập cao hơn cử nhân đại học ở cùng giai đoạn sự nghiệp là điều hoàn toàn bình thường. Chính cách tiếp cận này đã góp phần giảm áp lực so sánh bằng cấp, đồng thời thu hẹp khoảng cách xã hội giữa các nhóm nghề nghiệp. Nhiều tổ chức quốc tế như OECD, World Bank và International Labour Organization cũng đánh giá cao mô hình của Đức nhờ khả năng giảm thất nghiệp ở người trẻ, hạn chế tình trạng học một đằng làm một nẻo và tăng mức độ phù hợp giữa kỹ năng người lao động với nhu cầu thực tế của thị trường.

Xu hướng này hiện cũng đang dần xuất hiện tại nhiều quốc gia châu Á, khi lao động nghề được nhìn nhận thực tế và tích cực hơn, thay vì bị xem là lựa chọn “thấp hơn” so với con đường đại học như trước đây. Hàn Quốc, quốc gia vốn coi trọng học vấn và địa vị cũng đã có sự chuyển dịch giữa 2 loại hình lao động. Năm 2025 số thanh thiếu niên đăng ký học các chứng chỉ mộc, sửa ống nước, lát gạch đã tăng 24,5%.

Làm sao để giữ vững mức lương tốt?

Sau cùng, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc một công việc được xếp vào nhóm lao động trí óc hay lao động chân tay, mà nằm ở giá trị thực tế mà công việc đó tạo ra và mức độ khan hiếm của kỹ năng trên thị trường lao động. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi với tốc độ rất nhanh, giá trị của một kỹ năng cũng có thể biến động liên tục; một năng lực được săn đón ở thời điểm hiện tại hoàn toàn có thể trở nên phổ biến chỉ sau vài năm. Chính vì vậy, những yếu tố mỗi cá nhân có thể chủ động kiểm soát như giáo dục, quá trình học tập liên tục, kinh nghiệm thực tế và khả năng thích nghi với nhu cầu thị trường mới là nền tảng quyết định thu nhập bền vững trong dài hạn.

Dù lựa chọn bất kỳ nghề nghiệp nào, việc nâng cao tay nghề vẫn luôn là yếu tố cốt lõi. Một người làm giúp việc cần biết cách tối ưu quy trình công việc để nâng cao hiệu suất; tài xế công nghệ cần hiểu cách quản lý thời gian và bảo dưỡng phương tiện để duy trì thu nhập ổn định; lao động kỹ thuật cần đầu tư vào tiêu chuẩn an toàn và kỹ năng chuyên sâu; trong khi các vị trí văn phòng hay giảng dạy lại đòi hỏi sự cập nhật kiến thức liên tục để không bị tụt lại phía sau.

Nói cách khác, thu nhập bền vững không đến từ danh xưng nghề nghiệp, mà đến từ việc mỗi người ngày càng trở nên giỏi hơn trong vị trí phù hợp nhất với năng lực và mục tiêu của mình. Và quan trọng hơn, những đánh giá hay ánh nhìn từ người khác chưa bao giờ là một biến số thực sự trong “công thức tiền lương”.