NGHIỆN không tốt vẫn NGHIỆN?

Thực tế, phần lớn chúng ta đang tự nguyện nộp cho không gian mạng khoảng 3 tiếng mỗi ngày. Làm một phép tính đơn giản, nếu duy trì thói quen này suốt vài thập kỷ, một người sẽ tiêu tốn đến 7 năm cuộc đời chỉ để thực hiện một động tác duy nhất: vuốt màn hình.

Nhiều nghiên cứu y khoa đã chỉ ra việc lạm dụng thế giới ảo gây tổn thương cho hệ thần kinh không kém gì chất kích thích. Khói thuốc phá hủy các tế bào phổi một cách trực quan, còn mạng xã hội lại bào mòn thế giới tinh thần một cách âm thầm.

Ai cũng nhìn ra tác hại, nhưng tại sao việc đặt chiếc điện thoại xuống lại khó khăn đến thế?

Cuộc chuyển giao quyền lực trong bộ não

Hãy lật lại ký ức về ngày đầu tiên bạn tiếp cận một ứng dụng mới. Mọi thao tác khi đó diễn ra khá chậm chạp và thận trọng. Bạn phải nhìn kỹ bố cục giao diện, dò dẫm từng tính năng và mất vài giây đắn đo trước khi quyết định bấm vào màn hình.

Ở giai đoạn làm quen này, bộ não phải huy động tối đa công suất của Vỏ não trước trán, cơ quan chịu trách nhiệm phân tích logic, kiểm soát hành vi và ra quyết định. Bạn đang ở trạng thái nhận thức rõ ràng: nghĩ xong mới làm.

Tuy nhiên, khi một chuỗi hành động, mở máy, nhấn biểu tượng, cuộn màn hình được lặp lại hàng nghìn lần, một cơ chế sinh học đáng sợ sẽ kích hoạt. Quyền điều khiển hành vi bắt đầu dịch chuyển từ vỏ não trước trán sang Hệ hạch nền, nơi quản lý các phản xạ tự động. Não bộ lúc này không còn bóc tách từng bước nhỏ nữa, nó đóng gói toàn bộ quy trình thành một khối lệnh duy nhất.

Hiện tượng này giống hệt như việc bạn lái xe đi làm trên một tuyến đường quen thuộc suốt nhiều năm. Nhiều ngày, bạn đã dắt xe vào bãi đỗ của công ty mà không thể nhớ nổi mình đã rẽ ở ngã tư nào hay vượt qua các chặng đèn đỏ ra sao. Không phải bạn mất ý thức, mà vì toàn bộ lộ trình đó đã được bàn giao cho hệ thống "lái tự động" của não bộ đảm nhiệm.

Các nhà thiết kế ứng dụng đã khai thác triệt để lối mòn thần kinh này. Chỉ cần một kích thích cực nhỏ, một vệt sáng thông báo, một tiếng rung, hay một khoảnh khắc hẫng hụt khi ngồi chờ xe, hệ hạch nền sẽ lập tức kích hoạt chuỗi phản xạ vuốt chạm mà không cần thông qua sự phê duyệt của lý trí.

Không vui nhưng vẫn quay lại

Hơn 41% Gen Z thừa nhận cảm thấy buồn bã hoặc lo âu sau khi dùng mạng xã hội. Hơn một nửa người trưởng thành tại Mỹ cho rằng sức khỏe tinh thần đang đi xuống vì nó. Thế nhưng thời gian sử dụng vẫn tăng.

Năm 1998, hai nhà khoa học Berridge và Robinson phát hiện ra rằng não bộ vận hành động lực qua hai hệ thống tách biệt: hệ "thích" phản ánh khoái cảm thực sự khi trải nghiệm, và hệ "muốn" phản ánh lực thôi thúc tìm kiếm. Dopamine thứ thường bị gọi là "hormone hạnh phúc" thực ra chủ yếu điều khiển hệ "muốn", không phải hệ "thích".

Trong thí nghiệm với chuột, khi dopamine bị ức chế, con vật vẫn có phản ứng khoái cảm khi vị ngọt được đưa vào miệng nhưng mất hoàn toàn động lực chủ động đi tìm nó. Chiều ngược lại cũng tồn tại: lực "muốn" có thể tiếp tục hoạt động mạnh ngay cả khi trải nghiệm thực tế không còn thỏa mãn.

Đó chính xác là trạng thái của phần lớn người dùng mạng xã hội. Không thực sự vui nhưng hệ "muốn" vẫn đang chạy.

Không phải thiếu ý chí

Nếu Dopamine là chiếc công tắc khởi động hành vi, thì các nền tảng công nghệ chính là bậc thầy trong việc thiết kế những cái bẫy để bấm chiếc nút đó.

Hãy nhìn vào cơ chế "vuốt để làm mới". Mỗi khi bạn thực hiện động tác kéo màn hình xuống, bạn đang tham gia vào một trò chơi may rủi. Bạn không thể biết giây tiếp theo mình sẽ nhận được gì: một thông tin chấn động, một video giải trí hay một bài viết nhạt nhẽo.

Chính sự không thể đoán trước này là thứ vũ khí tối thượng giữ chân người dùng.

Có một thí nghiệm nổi tiếng trong tâm lý học hành vi. Nhà tâm lý học, nhà hành vi học và triết gia xã hội người Mỹ, B. F. Skinner cho bồ câu vào một chiếc hộp và thiết kế hai chế độ phần thưởng khác nhau.

Ở chế độ đầu, mỗi lần mổ nút thì được hạt. Ở chế độ sau, phần thưởng xuất hiện ngẫu nhiên, đôi khi có, đôi khi không. Con vật ở chế độ hai mổ nút liên tục hơn, dai hơn, và khó dừng hơn nhiều.

Skinner gọi đây là lịch trình củng cố theo tỷ lệ biến đổi. Các kỹ sư thiết kế mạng xã hội gọi nó là tính năng.

Mỗi cú vuốt màn hình của chúng ta hôm nay không khác gì hành vi thử vận may của những con vật trong phòng thí nghiệm năm xưa. Để tối ưu hóa việc giam cầm sự chú ý, các ứng dụng còn loại bỏ hoàn toàn các điểm dừng tự nhiên bằng tính năng "cuộn vô hạn".

Khi không có trang cuối cùng, bộ não sẽ mất đi tín hiệu để khựng lại và tự vấn, khiến chúng ta trôi dạt vô định trong dòng chảy thông tin không có điểm kết thúc.

Cách hạn chế lướt mạng xã hội

Skinner kết luận rằng hành vi được hình thành bởi môi trường, không phải ý định. Nếu môi trường không đổi, hành vi không đổi, bất kể quyết tâm mạnh đến đâu.

Từ đó, có ba hướng tiếp cận thực tế:

Thay phản ứng với cùng một tín hiệu. Não bộ không xóa thói quen cũ, nó chỉ ghi đè bằng thói quen mới. Khi cảm giác buồn chán xuất hiện, thay vì mở điện thoại, chuyển sang một hành vi khác đơn giản và dễ thực hiện ngay. Tín hiệu giữ nguyên, phản ứng thay đổi.

Giảm mật độ tín hiệu. Thông báo là tín hiệu. Biểu tượng ứng dụng trên màn hình chính là tín hiệu. Tần suất tiếp xúc với tín hiệu ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh của phản xạ, ít tín hiệu hơn đồng nghĩa ít lần hành vi tự khởi động mà không có quyết định nào đứng sau.

Thêm ma sát vào đường vào. Hai nhà khoa học Thaler và Sunstein trong kinh tế học hành vi chỉ ra rằng con người chọn phương án ít nỗ lực nhất trong cùng điều kiện. Đặt ứng dụng vào thư mục khó tìm, thoát tài khoản sau mỗi lần dùng, một bước thêm vào đủ để đưa hành vi từ phản xạ sang quyết định có ý thức.

Không có hướng nào trong số này yêu cầu thay đổi bản thân. Chúng chỉ thay đổi cấu trúc xung quanh hành vi và đó, theo cả thần kinh học lẫn tâm lý học hành vi, mới là thứ thực sự có tác động.