Người giàu suy nghĩ gì về cách tạo dựng tài sản?

Trong suốt ba thập kỷ, Steve Siebold, một triệu phú tự thân và tác giả cuốn How Rich People Think, đã phỏng vấn khoảng 1.200 người giàu trên thế giới. Rainer Zitelmann, doanh nhân và nhà nghiên cứu về giới siêu giàu, cũng dành khoảng năm năm để tìm hiểu cuộc sống và tư duy của 21 tỷ phú tự thân.

Những nghiên cứu và cuộc phỏng vấn này cho thấy việc tìm hiểu cách người giàu suy nghĩ có thể mở ra nhiều góc nhìn về cách họ tạo dựng tài sản, đưa ra quyết định và theo đuổi mục tiêu dài hạn. Tuy nhiên, không có một công thức duy nhất bảo đảm thành công cho tất cả mọi người.

Một góc nhìn đáng chú ý về chủ đề này được trình bày trong cuốn The Almanack of Naval Ravikant (tựa tiếng Việt thường được biết đến là Để thịnh vượng và hạnh phúc), tập hợp những quan điểm của doanh nhân và nhà đầu tư Naval Ravikant về sự giàu có, công việc, thời gian và hạnh phúc.

Thay vì chỉ kể lại hành trình thành công của một cá nhân, cuốn sách tập trung vào những nguyên tắc Naval cho rằng có thể giúp con người tạo dựng tài sản một cách bền vững. Trong đó, ba ý tưởng nổi bật là phát triển kiến thức chuyên biệt, sử dụng đòn bẩy để mở rộng giá trị tạo ra và tham gia vào những cuộc chơi dài hạn.

Kiến thức chuyên biệt: Lợi thế không nhất thiết đến từ việc giỏi nhất

Theo Naval Ravikant, một trong những yếu tố quan trọng để tạo dựng tài sản là kiến thức chuyên biệt (specific knowledge). Đây không đơn thuần là lượng kiến thức một người tích lũy được qua trường lớp, mà còn là tổ hợp kỹ năng, kinh nghiệm, sở thích và cách tư duy được hình thành qua quá trình học hỏi, làm việc và trải nghiệm.

Mỗi người sở hữu một tổ hợp năng lực khác nhau. Có người giỏi phân tích dữ liệu, có người có khả năng kể chuyện, có người nhạy bén với hành vi khách hàng. Những năng lực này có thể không quá nổi bật khi đứng riêng lẻ, nhưng khi được kết hợp đúng cách, chúng có thể tạo ra lợi thế khó sao chép.

Hãy tưởng tượng hai người đều biết vẽ. Người thứ nhất có kỹ thuật hội họa tốt và kiếm tiền bằng cách bán tranh. Đây là một hướng đi rõ ràng, trong đó giá trị chủ yếu đến từ năng lực nghệ thuật.

Người thứ hai không vẽ xuất sắc bằng, nhưng lại có khiếu hài hước, khả năng quan sát đời sống công sở và kinh nghiệm làm việc trong doanh nghiệp. Thay vì cạnh tranh trực tiếp với những họa sĩ giỏi hơn, người này kết hợp các thế mạnh của mình để sáng tạo một bộ truyện tranh châm biếm môi trường văn phòng.

Những tình huống như cuộc họp kéo dài vô ích, người quản lý thiếu năng lực hay các quy trình rườm rà có thể trở thành chất liệu hài hước mà hàng triệu nhân viên dễ dàng đồng cảm.

Đó là cách Scott Adams, tác giả bộ truyện tranh Dilbert, xây dựng dấu ấn riêng. Bộ truyện từng được đăng trên hơn 1.000 tờ báo tại 32 quốc gia. Thành công của Adams không chỉ đến từ khả năng vẽ, mà còn từ cách ông kết hợp hội họa với sự am hiểu môi trường doanh nghiệp và khả năng châm biếm.

Một ví dụ khác là Gordon Ramsay. Năng lực nấu ăn là nền tảng trong sự nghiệp của ông, nhưng khả năng thể hiện trước máy quay, cá tính mạnh mẽ và kỹ năng dẫn dắt chương trình đã giúp ông phát triển vượt ra ngoài phạm vi nhà bếp. Từ truyền hình, sách đến các hoạt động kinh doanh, những năng lực bổ trợ đã mở rộng đáng kể giá trị mà ông có thể tạo ra.

Hai ví dụ này cho thấy lợi thế cạnh tranh không nhất thiết đến từ việc sở hữu một kỹ năng vượt trội hơn tất cả mọi người. Đôi khi, lợi thế nằm ở cách một người kết hợp nhiều kỹ năng để giải quyết một vấn đề theo hướng khác biệt.

Quan điểm này cũng có điểm tương đồng với nghiên cứu của Fabian Stephany và Ole Teutloff công bố năm 2024. Dựa trên dữ liệu về các dự án của khoảng 25.000 lao động tri thức trong gần một thập kỷ, nghiên cứu xem xét mối quan hệ giữa các kỹ năng mà người lao động sở hữu và giá trị kinh tế họ tạo ra. Một trong những hàm ý quan trọng là giá trị của một kỹ năng còn phụ thuộc vào những kỹ năng bổ trợ và cách chúng được kết hợp trong công việc.

Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng cạnh tranh. Khi nhiều người có thể tiếp cận cùng một chương trình đào tạo hoặc học những kỹ năng tương tự nhau, việc chỉ giỏi một chuyên môn chưa chắc đã đủ để tạo ra sự khác biệt.

Thay vì cố gắng trở thành người giỏi nhất trong một lĩnh vực ngay từ đầu, mỗi người có thể bắt đầu bằng cách xác định những gì mình làm tốt, những vấn đề mình thực sự quan tâm và những kinh nghiệm đã tích lũy. Sau đó, hãy tìm cách kết hợp chúng thành một năng lực có giá trị đối với thị trường.

Naval cũng nhấn mạnh rằng kiến thức chuyên biệt thường gắn với sự tò mò và sở thích tự nhiên của mỗi người. Những điều bạn chủ động tìm hiểu ngay cả khi không được yêu cầu, hoặc những công việc khiến bạn muốn tìm cách làm tốt hơn, có thể là manh mối để nhận diện thế mạnh riêng.

Điều quan trọng không phải là cố gắng trở nên giỏi ở mọi thứ, mà là hiểu mình có thể tạo ra giá trị khác biệt ở đâu.

Đòn bẩy: Vì sao làm việc chăm chỉ chưa chắc giúp bạn giàu có?

Naval Ravikant từng đưa ra một quan điểm đáng suy ngẫm: bạn khó có thể trở nên giàu có nếu chỉ kiếm tiền bằng cách cho thuê thời gian của mình.

Điều này không có nghĩa công việc hưởng lương hay cung cấp dịch vụ là con đường sai lầm. Trên thực tế, tiền lương giúp nhiều người xây dựng nền tảng tài chính, tích lũy kinh nghiệm và phát triển chuyên môn. Vấn đề nằm ở giới hạn của một mô hình thu nhập phụ thuộc chủ yếu vào thời gian và sức lực cá nhân.

Hãy giả sử một chuyên gia tư vấn tài chính tính phí 100 USD cho mỗi giờ làm việc. Nếu có tám giờ làm việc được trả phí trong một ngày, người này có thể tạo ra doanh thu 800 USD.

Đây là mức thu nhập đáng kể. Tuy nhiên, để tiếp tục tạo ra 800 USD vào ngày hôm sau, chuyên gia vẫn cần dành thêm tám giờ cho công việc tương tự. Nếu muốn tăng thu nhập, họ có thể nâng mức phí lên 200 USD hoặc 500 USD mỗi giờ nhờ kinh nghiệm và danh tiếng. Nhưng ngay cả khi đó, khả năng kiếm tiền vẫn chịu ảnh hưởng từ số khách hàng có thể phục vụ và thời gian có thể làm việc.

Một ngày chỉ có 24 giờ. Việc liên tục kéo dài thời gian làm việc cũng đồng nghĩa với những đánh đổi về sức khỏe, gia đình và cuộc sống cá nhân.

Vậy làm thế nào để giá trị một người tạo ra không còn phụ thuộc hoàn toàn vào số giờ họ trực tiếp làm việc?

Câu trả lời của Naval nằm ở khái niệm đòn bẩy (leverage). Ông đề cập đến bốn dạng đòn bẩy chính: nhân công, vốn, mã lập trình và phương tiện truyền thông.

Nhân công và vốn là những hình thức đòn bẩy đã tồn tại từ lâu. Một chủ doanh nghiệp có thể mở rộng hoạt động bằng cách xây dựng đội ngũ, phân chia công việc và tổ chức quy trình. Trong khi đó, vốn cho phép một người đầu tư vào máy móc, công nghệ, doanh nghiệp hoặc những tài sản có khả năng tạo ra giá trị trong tương lai.

Tuy nhiên, hai hình thức này thường đòi hỏi nguồn lực đáng kể. Tuyển dụng nhân sự cần chi phí quản lý và vận hành; đầu tư bằng vốn cần tiền, khả năng đánh giá cơ hội và mức độ chấp nhận rủi ro phù hợp.

Đối với những người chưa có nhiều nguồn lực, hai dạng đòn bẩy còn lại có thể là điểm khởi đầu dễ tiếp cận hơn: mã lập trình và phương tiện truyền thông.

Mã lập trình cho phép một người tạo ra phần mềm hoặc công cụ có thể phục vụ nhiều người dùng mà không cần thực hiện lại toàn bộ công việc cho từng khách hàng. Một ứng dụng được phát triển một lần có thể tiếp tục xử lý hàng nghìn yêu cầu, trong khi chi phí phục vụ mỗi người dùng bổ sung có thể thấp hơn đáng kể so với mô hình cung cấp dịch vụ thủ công.

Phương tiện truyền thông hoạt động theo nguyên lý tương tự. Một bài viết, video, podcast hoặc khóa học có thể được tạo ra một lần rồi phân phối đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Người sáng tạo không cần trực tiếp trình bày lại cùng một nội dung cho từng người xem.

Naval gọi đây là những dạng đòn bẩy không cần sự cho phép (permissionless leverage). Khác với việc phải huy động vốn lớn hoặc được một tổ chức tuyển dụng, cá nhân có thể chủ động bắt đầu tạo ra và phân phối sản phẩm bằng những công cụ sẵn có.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số càng làm giảm rào cản gia nhập. Chẳng hạn, một người có kinh nghiệm chăm sóc thú cưng có thể sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu chủ đề, lên dàn ý và biên tập nội dung. Sau đó, họ tự quay video chia sẻ kinh nghiệm, xây dựng cộng đồng và từng bước phát triển thành hoạt động kinh doanh sản phẩm hoặc dịch vụ.

AI không tự động tạo ra chuyên môn hay bảo đảm nội dung có chất lượng. Người sáng tạo vẫn cần kiến thức thực tế, khả năng kiểm chứng thông tin và sự hiểu biết về nhu cầu của người xem. Tuy nhiên, các công cụ này có thể giúp một cá nhân thực hiện một số công việc nhanh hơn và tiếp cận nhiều người hơn với nguồn lực ban đầu hạn chế.

Sự khác biệt nằm ở cách giá trị được tạo ra. Khi làm việc theo giờ, bạn thường phải hoàn thành công việc rồi mới nhận được khoản thu nhập tương ứng. Khi sở hữu một sản phẩm, phần mềm hoặc nội dung có thể được phân phối nhiều lần, bạn có cơ hội tiếp tục tạo ra giá trị từ thành quả đã xây dựng trước đó.

Dĩ nhiên, không phải sản phẩm nào cũng tìm được khách hàng, không phải video nào cũng thu hút người xem và không phải phần mềm nào cũng tạo ra doanh thu. Đòn bẩy giúp mở rộng khả năng tạo ra giá trị, nhưng cũng có thể khuếch đại những sai lầm. Thành công vẫn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, nhu cầu thị trường và khả năng thực thi.

Dù vậy, việc bắt đầu thử nghiệm một ý tưởng nhỏ có thể giúp mỗi người hiểu rõ hơn về thị trường, phát triển kỹ năng và tìm kiếm những cơ hội mới. Thay vì chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để được trả nhiều tiền hơn cho một giờ làm việc, bạn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi khác: liệu có cách nào để thành quả mình tạo ra tiếp tục mang lại giá trị sau khi công việc ban đầu đã hoàn thành?

Cuộc chơi dài hạn: Tận dụng sức mạnh của lãi kép

Ý tưởng thứ ba của Naval Ravikant là tham gia vào những cuộc chơi dài hạn. Theo ông, lãi kép không chỉ xuất hiện trong tài chính mà còn có thể tác động đến kiến thức, danh tiếng và các mối quan hệ của mỗi người.

Trong đầu tư, lãi kép là cơ chế lợi nhuận tiếp tục tạo ra lợi nhuận. Giả sử bạn đầu tư 100 triệu đồng với mức sinh lời 10% mỗi năm và toàn bộ lợi nhuận được giữ lại để tiếp tục đầu tư. Sau năm đầu tiên, số tiền tăng lên 110 triệu đồng. Sang năm thứ hai, mức sinh lời được tính trên 110 triệu đồng, đưa tổng tài sản lên 121 triệu đồng.

Nếu duy trì mức sinh lời giả định này trong mười năm, số tiền ban đầu có thể tăng lên khoảng 259 triệu đồng, chưa tính thuế, phí và các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận thực tế.

Điểm đáng chú ý là số tiền tăng thêm trong những năm sau lớn hơn số tiền tăng thêm ở giai đoạn đầu, bởi phần lợi nhuận trước đó tiếp tục tham gia tạo ra lợi nhuận mới.

Một cơ chế tương tự có thể xuất hiện trong sự nghiệp. Mỗi dự án thành công giúp bạn tích lũy kinh nghiệm; kinh nghiệm giúp bạn xử lý những công việc phức tạp hơn; những kết quả tốt tiếp theo lại củng cố danh tiếng và mở ra cơ hội mới.

Danh tiếng là một ví dụ rõ ràng. Một người thường xuyên hoàn thành công việc đúng cam kết, giữ lời hứa và chịu trách nhiệm khi có vấn đề sẽ dần xây dựng được lòng tin. Khi cần tìm kiếm cơ hội mới, họ không nhất thiết phải bắt đầu từ con số không. Đối tác cũ có thể tiếp tục hợp tác, giới thiệu khách hàng hoặc chủ động chia sẻ những cơ hội phù hợp.

Naval từng kể về Elad Gil, một nhà đầu tư thiên thần tại Thung lũng Silicon mà ông đánh giá cao và muốn tiếp tục hợp tác. Theo câu chuyện Naval chia sẻ, Elad có xu hướng hành xử hào phóng trong các giao dịch, sẵn sàng chịu những khoản chi phí nhỏ thay vì cố giành phần lợi cho mình. Cách hành xử ấy góp phần xây dựng lòng tin, khiến Naval chủ động chia sẻ thêm cơ hội đầu tư và tìm cách đáp lại sự tin tưởng đó.

Ví dụ này cho thấy giá trị của một mối quan hệ không nhất thiết nằm ở lợi ích nhận được trong một giao dịch riêng lẻ. Khi hai bên tin tưởng và sẵn sàng hợp tác lâu dài, những cơ hội có giá trị lớn hơn có thể xuất hiện theo thời gian.

Tuy nhiên, lãi kép không tự động xảy ra chỉ vì một người làm việc chăm chỉ trong nhiều năm. Điều quan trọng là lựa chọn những hoạt động có khả năng tạo ra giá trị tích lũy.

Naval từng sử dụng một cách diễn đạt mạnh rằng 99% nỗ lực có thể bị lãng phí. Không nên hiểu đây là một tỷ lệ thống kê chính xác. Ý tưởng ông muốn nhấn mạnh là không phải mọi công việc đều có giá trị lâu dài như nhau.

Có những nhiệm vụ giúp giải quyết vấn đề trước mắt nhưng gần như không tạo thêm lợi thế cho lần tiếp theo. Ngược lại, có những hoạt động giúp bạn tích lũy kiến thức, xây dựng uy tín, cải thiện hệ thống làm việc hoặc phát triển các mối quan hệ có thể tiếp tục mang lại lợi ích trong tương lai.

Chẳng hạn, một người liên tục chuyển sang những lĩnh vực hoàn toàn mới chỉ vì nơi khác có vẻ hấp dẫn hơn có thể phải nhiều lần quay lại vạch xuất phát. Họ cần học lại kiến thức nền tảng, xây dựng mạng lưới quan hệ mới và chứng minh năng lực từ đầu.

Ngược lại, nếu tìm được một lĩnh vực phù hợp và kiên trì phát triển năng lực trong đó, những kinh nghiệm đã tích lũy có thể giúp họ giải quyết vấn đề nhanh hơn, đưa ra quyết định chính xác hơn và nhận được những cơ hội phù hợp hơn. Điều này không có nghĩa phải gắn bó với một lựa chọn sai lầm bằng mọi giá. Một cuộc chơi dài hạn vẫn cần khả năng điều chỉnh khi điều kiện thị trường hoặc mục tiêu cá nhân thay đổi.

Điểm mấu chốt là thành quả hôm nay nên tạo nền tảng cho thành quả ngày mai. Hãy ưu tiên những công việc giúp năng lực tiếp tục phát triển, xây dựng các mối quan hệ dựa trên sự tin tưởng và lựa chọn những hướng đi mà kinh nghiệm tích lũy có thể trở thành lợi thế theo thời gian.

Khi những yếu tố này kết hợp với nhau, kết quả đạt được sau nhiều năm có thể vượt xa tổng giá trị của từng nỗ lực riêng lẻ.