Elon Musk: Sống đời đáng sống, làm việc đáng làm

Đây là một trong những nhận định gây chú ý của Elon Musk về tương lai của công việc và tác động của AI. Nếu dự đoán này trở thành hiện thực, một trong những mô hình quen thuộc nhất của nền kinh tế, đổi thời gian và sức lao động để nhận tiền có thể sẽ thay đổi căn bản.

Nhưng tại sao Elon Musk lại cho rằng AI có thể tạo ra một bước ngoặt lớn đến như vậy?

Thay vì tiếp tục nhìn Elon Musk qua lịch sử hay những công ty ông đã xây dựng, bài viết này tập trung vào một khía cạnh khác: cách ông suy nghĩ về công việc, công nghệ và tương lai của con người.

Đằng sau những dự đoán về AI, robot hay tự động hóa là một quan điểm rộng hơn về cách con người nên sống và làm việc trong một thế giới mà ngày càng nhiều công việc có thể được máy móc đảm nhiệm.

Ý tưởng khởi nghiệp của Elon Musk

Nếu hỏi Elon Musk về một ý tưởng khởi nghiệp, có lẽ câu trả lời ít người nghĩ đến nhất lại là: đào hầm.

Đây không phải một câu nói đùa. Trong nhiều năm, Elon Musk đã nhiều lần nhắc đến ý tưởng này khi nói về những cơ hội kinh doanh mà ông nhìn thấy. Và cuối cùng, ý tưởng đó thực sự trở thành The Boring Company, công ty được ông thành lập để phát triển công nghệ đào hầm và hệ thống giao thông dưới lòng đất.

Điểm xuất phát của Musk cũng không phải một công nghệ quá mới mẻ. Đó là một vấn đề mà hầu như thành phố lớn nào cũng đang gặp phải: tắc đường.

Thay vì tiếp tục mở rộng đường trên mặt đất, Musk đặt câu hỏi liệu có thể đưa phương tiện xuống dưới lòng đất để giải quyết vấn đề này hay không. Nếu thành công, hệ thống đường hầm không chỉ giúp rút ngắn thời gian di chuyển mà còn giải phóng không gian trên mặt đất cho cây xanh, không gian công cộng và các hoạt động khác của thành phố.

The Boring Company đã khởi công dự án đầu tiên vào tháng 2/2017 và triển khai nhiều dự án, trong đó có hệ thống đường hầm tại Las Vegas Convention Center, đường hầm thử nghiệm Hyperloop và đường hầm R&D. Theo công ty, Vegas Loop khi được triển khai đầy đủ có mục tiêu vận chuyển khoảng 90.000 hành khách mỗi giờ. Riêng tuyến tại Las Vegas Convention Center có thể rút ngắn một hành trình vốn mất khoảng 45 phút đi bộ xuống còn khoảng 2 phút bằng phương tiện trong đường hầm.

Theo The Information, công ty từng đạt mức định giá khoảng 7 tỷ USD sau một đợt bán cổ phần. Điều này cho thấy ý tưởng tưởng như khá “nhàm chán” này thực tế đang được đặt vào một thị trường có quy mô đáng kể.

Và đào hầm cũng không phải lĩnh vực duy nhất khiến Elon Musk chú ý. Trong những chia sẻ về tương lai, ông từng đề cập đến những ngành như di truyền học và vận tải siêu tốc. Nhìn bề ngoài, những lĩnh vực này gần như không có liên quan: một bên là gen, một bên là hạ tầng giao thông, một bên lại là công nghệ vận chuyển.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn vào cách Musk tìm kiếm cơ hội, chúng ta có thể thấy một điểm chung: ông thường bắt đầu từ những vấn đề mà con người đã quá quen với việc chấp nhận.

Giao thông chậm, chúng ta chấp nhận việc phải kẹt xe. Đường sắt đắt và chậm, chúng ta coi đó là đặc điểm vốn có. Một số căn bệnh chưa có cách chữa, chúng ta xem đó như giới hạn của y học.

Thay vì chấp nhận những giới hạn đó, Musk thường đặt một câu hỏi đơn giản hơn: “Tại sao chúng ta phải chấp nhận điều này?”

Và khi nhìn theo cách đó, cơ hội khởi nghiệp không nhất thiết phải nằm trong một công nghệ hoàn toàn mới. Nó có thể nằm ngay trong những vấn đề rất cũ mà hàng triệu người đang gặp phải nhưng chưa được giải quyết đủ tốt.

Chẳng hạn, bảo trì và vệ sinh tàu chiến nghe không giống một lĩnh vực hấp dẫn nếu đặt cạnh AI hay blockchain. Nhưng đây lại là một nhu cầu rất cụ thể, đòi hỏi chuyên môn và có thị trường riêng. Thị trường sửa chữa tàu toàn cầu được định giá khoảng 38,82 tỷ USD vào năm 2025 và được dự báo đạt khoảng 58,50 tỷ USD vào năm 2034, với tốc độ tăng trưởng khoảng 4,8% mỗi năm.

Điều đáng chú ý không phải là chúng ta nên đi đào hầm hay mở công ty sửa chữa tàu. Mà là cách nhìn ra cơ hội.

Khi nghĩ về khởi nghiệp, chúng ta thường bị thu hút bởi những thứ dễ nhìn thấy: một công nghệ mới, một sản phẩm mới hay một thị trường đang tăng trưởng rất nhanh. Nhưng phía sau đó còn vô số vấn đề nhỏ hơn, cụ thể hơn và ít hào nhoáng hơn, những vấn đề mà mọi người đã quen với việc “nó vốn phải như vậy”.

Và đôi khi, chính ở đó mới là cơ hội.

Cần quan tâm tới lời chê trách

Con người thường thích được khen. Mark L. Knapp, chuyên gia về giao tiếp cá nhân tại Đại học Texas, cho rằng khi được khen về một đặc điểm nào đó, chúng ta có xu hướng đưa lời khen ấy vào cách nhìn nhận về chính mình. Thậm chí, nhiều người chủ động tìm kiếm sự công nhận để củng cố hình ảnh cá nhân.

Điều này khiến một quan điểm của Elon Musk trở nên khá ngược đời: hãy chủ động tìm kiếm những lời chê trách.

Musk từng chia sẻ rằng tin xấu nên được nói to và thường xuyên, trong khi tin tốt chỉ cần được nói một lần. Ý của ông không phải là phủ nhận giá trị của những phản hồi tích cực, mà là tin tốt cho chúng ta biết điều gì đang hoạt động, còn tin xấu cho biết điều gì cần được sửa.

Nếu một vấn đề không được nói ra chỉ vì mọi người ngại làm mất lòng nhau, vấn đề đó không biến mất. Nó chỉ tiếp tục tồn tại và có thể trở nên nghiêm trọng hơn.

Một ví dụ điển hình là câu chuyện của iPhone 4. Khi ra mắt, sản phẩm nhanh chóng nhận được sự quan tâm lớn và bán rất tốt. Nhưng bên cạnh những lời khen, Apple cũng bắt đầu nhận được phản hồi tiêu cực từ người dùng về nhiều vấn đề khác nhau, trong đó có một lỗi đáng chú ý liên quan đến tín hiệu.

Khi người dùng cầm iPhone 4 và chạm vào một vị trí nhất định trên phần viền kim loại, tín hiệu có thể bị suy giảm, thậm chí ảnh hưởng đến cuộc gọi.

Ban đầu, Steve Jobs không hoàn toàn thừa nhận đây là vấn đề riêng của iPhone 4 và cho rằng hiện tượng tương tự cũng có thể xảy ra trên những điện thoại khác. Tuy nhiên, Apple sau đó vẫn đưa ra giải pháp bằng cách cung cấp miễn phí một loại ốp bảo vệ cho người dùng, giúp hạn chế việc tay tiếp xúc trực tiếp với phần viền và giảm ảnh hưởng đến tín hiệu.

Đây chính là giá trị của những lời chê: chúng buộc chúng ta nhìn vào những thứ mình có thể không muốn nhìn thấy.

Lời khen cho biết sản phẩm đang làm tốt điều gì. Nhưng lời chê có thể chỉ ra khoảng cách giữa những gì chúng ta nghĩ mình đang làm tốt và trải nghiệm thực tế của người dùng.

Điều này không có nghĩa mọi lời chê đều đúng và mọi phản hồi tiêu cực đều cần được làm theo. Nhưng thay vì phản ứng ngay bằng cách phủ nhận hoặc phòng thủ, điều đáng làm hơn là tìm xem đằng sau lời phàn nàn đó có một vấn đề thực sự hay không.

Và Elon Musk cũng đặt ra một giới hạn quan trọng: thẳng thắn không đồng nghĩa với công kích con người.

Phản hồi có giá trị nên tập trung vào hành động, sản phẩm hoặc vấn đề cần sửa, thay vì biến một sai lầm thành sự phán xét về năng lực hay phẩm chất của một cá nhân. Ai cũng có thể mắc sai lầm. Điều quan trọng là khi vấn đề được chỉ ra, chúng ta có sẵn sàng lắng nghe và sửa nó hay không.

Bởi cuối cùng, mục đích của lời chê không phải khiến chúng ta cảm thấy tệ hơn, mà là giúp chúng ta nhìn thấy thứ mình cần cải thiện.

Thời gian chính là vũ khí

Có một chiếc máy bay trinh sát mang tên SR-71 Blackbird từng được xem là một trong những máy bay nhanh nhất thế giới. Điều đặc biệt là nó gần như không dựa vào các hệ thống phòng thủ thông thường để tránh tên lửa. Trong suốt thời gian hoạt động, hơn 3.000 tên lửa được cho là đã được phóng vào SR-71 nhưng không quả nào bắn hạ được nó.

Cách phòng thủ của chiếc máy bay này lại khá đơn giản: bay nhanh hơn đối thủ.

Đây cũng là cách Elon Musk nhìn nhận về tốc độ trong công việc. Ông từng nhấn mạnh rằng thời gian là một trong những tài sản có giá trị nhất, bởi một khi đã mất đi thì không thể lấy lại.

Với Musk, nếu một vấn đề có thể được giải quyết trong hôm nay nhưng phải mất thêm vài tuần hoặc vài tháng chỉ vì quy trình, các cuộc họp hay thời gian chờ đợi, doanh nghiệp đang lãng phí một nguồn lực không thể hoàn lại.

Đó cũng là lý do ông đặc biệt không thích những cuộc họp dài và có quá nhiều người tham gia. Nếu một cuộc họp không tạo ra giá trị cho người tham dự, cách tốt nhất có thể là không tổ chức. Nếu bắt buộc phải họp, cuộc họp nên diễn ra trong thời gian ngắn nhất có thể.

Musk thậm chí cho rằng nếu đang ở trong một cuộc họp và nhận ra mình không còn đóng góp được gì, việc rời đi không nhất thiết là bất lịch sự. Ngược lại, bắt một người tiếp tục ngồi trong một cuộc họp mà họ không tạo ra giá trị mới là cách lãng phí thời gian của cả hai bên.

Nhưng với Musk, tốc độ không chỉ là câu chuyện về làm việc hiệu quả hơn. Nó còn có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh.

Trong những ngày đầu của SpaceX, Musk từng chia sẻ rằng công ty đang tiêu tốn khoảng 100.000 USD mỗi ngày. Khi đó, mỗi ngày chậm trễ không chỉ đồng nghĩa với việc mất thêm một ngày trên lịch, mà còn là thêm một khoản tiền mặt bị đốt đi.

Điều này đặc biệt quan trọng với những doanh nghiệp đang cạnh tranh trong các ngành đòi hỏi tốc độ đổi mới cao. Một công ty không nhất thiết phải có nhiều tiền hơn hay quy mô lớn hơn đối thủ nếu có thể thử nghiệm, đổi mới và đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn.

Musk từng sử dụng chính Tesla để minh họa cho cách tư duy này. Tesla không thể cạnh tranh với các hãng xe truyền thống về quy mô, số lượng nhà máy hay nguồn lực, vì vậy lợi thế cần được tạo ra từ sự linh hoạt và tốc độ. Nếu một nhà máy có thể sản xuất nhanh gấp đôi, xét về năng lực đầu ra, nó gần giống như doanh nghiệp có thêm một nhà máy nữa.

Tuy nhiên, nhanh thôi vẫn chưa đủ.

Musk từng ví một công ty giống như một tên lửa: tên lửa cần bay nhanh, nhưng quan trọng không kém là phải bay đúng hướng. Một tên lửa càng nhanh nhưng lệch quỹ đạo thì chỉ càng đi xa khỏi điểm đến.

Vì vậy, tốc độ chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng với khả năng xác định đúng việc cần làm. Đó cũng là lý do Musk thường xuyên đặt ra câu hỏi: “Việc hữu ích nhất mà mình có thể làm lúc này là gì?”

Có thể nói, tư duy này biến thời gian từ một thứ cần được quản lý thành một vũ khí cạnh tranh. Doanh nghiệp nào ra quyết định nhanh hơn, thử nghiệm nhanh hơn và sửa sai nhanh hơn có thể tạo ra khoảng cách rất lớn, ngay cả khi ban đầu họ không có nhiều nguồn lực bằng đối thủ.

Nếu robot có thể làm gần như mọi thứ, con người sẽ làm gì?

Đây có lẽ là một trong những câu hỏi thú vị nhất khi Elon Musk nói về AI và robot.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi “AI sẽ thay thế công việc nào?”, Musk nhìn xa hơn: điều gì sẽ xảy ra nếu robot thực sự có thể đảm nhận phần lớn những công việc mà con người đang làm?

Theo ông, robot sẽ ngày càng xuất hiện nhiều trong nhà máy, phương tiện giao thông sẽ được tự động hóa và ngày càng nhiều công việc có thể được máy móc đảm nhiệm. Musk từng dự đoán quá trình này có thể diễn ra mạnh trong giai đoạn 2033–2043, thậm chí tương lai có thể xuất hiện khoảng hai robot cho mỗi người.

Nếu điều đó trở thành hiện thực, vấn đề không còn đơn giản là mất việc làm. Nó có thể làm thay đổi cách cả nền kinh tế vận hành.

Khi robot có thể liên tục sản xuất hàng hóa và cung cấp dịch vụ với chi phí ngày càng thấp, nhiều thứ từng khan hiếm có thể trở nên dồi dào và rẻ hơn. Khi đó, một câu hỏi lớn xuất hiện: nếu con người không còn cần phải làm việc để tạo ra phần lớn của cải, chúng ta sẽ kiếm sống bằng cách nào?

Đây cũng là lý do Musk từng cho rằng con người có thể chỉ còn một khoảng thời gian tương đối ngắn để kiếm tiền bằng cách trực tiếp bán sức lao động của mình. Khi lao động không còn là nguồn tạo ra của cải duy nhất, xã hội có thể phải thay đổi cách phân phối thu nhập.

Một trong những khả năng được nhắc đến là thu nhập cơ bản phổ quát (Universal Basic Income), theo đó, mỗi người có thể nhận được một khoản thu nhập đủ để duy trì cuộc sống mà không nhất thiết phải có một công việc truyền thống mới có tiền.

Khi đó, con người có thể dành nhiều thời gian hơn cho những hoạt động mà máy móc khó thay thế, chẳng hạn như sáng tạo, chăm sóc người khác, nghiên cứu, xây dựng các mối quan hệ hoặc đơn giản là lựa chọn cách mình muốn sống.

Nhưng tầm nhìn của Musk còn đi xa hơn việc để robot làm thay con người.

Một khả năng khác là con người không chỉ sử dụng máy móc mà còn kết nối trực tiếp với máy móc để tăng cường chính khả năng của mình.

Neuralink là một phần trong tầm nhìn đó. Công ty đang phát triển công nghệ giao diện não–máy tính, trong đó một thiết bị được cấy vào não có thể ghi nhận các tín hiệu thần kinh liên quan đến ý định vận động và chuyển chúng thành lệnh cho máy tính.

Nói đơn giản, thay vì dùng tay di chuyển chuột, người dùng có thể tạo ra tín hiệu từ não để điều khiển con trỏ trên màn hình.

Công nghệ này đã được thử nghiệm trên người. Noland Arbaugh, người đầu tiên được Neuralink công bố cấy thiết bị, đã có thể điều khiển con trỏ máy tính bằng tín hiệu từ não, thực hiện các thao tác trên màn hình và chơi game mà không cần sử dụng tay.

Và theo cách Elon Musk hình dung, đây có thể mới chỉ là bước đầu.

Nếu tốc độ truyền thông tin giữa não và máy tính tiếp tục được cải thiện, AI về lâu dài có thể không chỉ tồn tại như một công cụ bên ngoài con người. Nó có thể trở thành một phần của cách con người tương tác với thế giới và mở rộng những khả năng vốn có của chính mình.

Khi đó, câu hỏi về tương lai của công việc có lẽ cũng sẽ thay đổi. Thay vì chỉ hỏi “Robot sẽ lấy đi công việc nào của con người?”, chúng ta có thể phải hỏi một câu lớn hơn: “Nếu máy móc có thể làm phần lớn những việc chúng ta từng phải làm để sống, con người muốn dùng thời gian của mình cho điều gì?”

Nếu nhân loại tiếp tục tiến bộ, 1 triệu năm nữa chúng ta sẽ đi đến đâu?

Một trong những điều thú vị khi đọc những suy nghĩ của Elon Musk là ông thường không dừng lại ở câu hỏi một công nghệ có thể làm được gì ở hiện tại, mà tiếp tục đẩy câu hỏi đó xa hơn: nếu công nghệ này được cải thiện liên tục trong hàng trăm, hàng nghìn hay thậm chí hàng triệu năm, nó có thể thay đổi giới hạn của con người đến đâu?

Hãy nhìn vào ngành vũ trụ. Ngày nay, việc đưa một vật thể ra ngoài Trái Đất vẫn là một quá trình tốn kém. Trong nhiều thập kỷ, tên lửa gần như được thiết kế theo mô hình sử dụng một lần, khiến mỗi lần phóng trở thành một khoản đầu tư rất lớn.

Từ vấn đề đó, Elon Musk đặt ra một câu hỏi khá đơn giản: Tại sao tên lửa không thể tái sử dụng giống như máy bay?

SpaceX đã dành nhiều năm để biến ý tưởng này thành hiện thực. Falcon 9 là một trong những ví dụ rõ ràng nhất cho hướng tiếp cận này, khi tầng đẩy của tên lửa có thể quay trở lại và được sử dụng cho những lần phóng tiếp theo.

Nếu công nghệ tiếp tục được cải thiện và chi phí đưa người, hàng hóa ra ngoài không gian tiếp tục giảm, cách con người nghĩ về việc khám phá vũ trụ cũng có thể thay đổi.

Khi đó, mục tiêu có thể không còn chỉ là đưa một vài phi hành gia lên sao Hỏa rồi quay trở về. Con người có thể bắt đầu tính đến việc xây dựng các căn cứ, khu định cư và xa hơn nữa là một nền văn minh có khả năng tồn tại trên nhiều hành tinh.

Đây cũng là cách Musk nhìn về sự tiến bộ của công nghệ. Một bước tiến có thể bắt đầu từ một vấn đề rất cụ thể, nhưng nếu tiếp tục được cải thiện qua nhiều thế hệ, nó có thể tạo ra những thay đổi mà thế hệ đầu tiên gần như không thể hình dung.

Con người từng mất phần lớn lịch sử để di chuyển bằng chính sức lực của mình hoặc nhờ động vật. Sau đó, chỉ trong vài thế kỷ, chúng ta lần lượt có tàu hơi nước, ô tô, máy bay, máy tính và tàu vũ trụ.

Nếu tốc độ tiến bộ đó tiếp tục trong một khoảng thời gian đủ dài, thì một triệu năm nữa, nhân loại có thể sẽ ở một vị trí hoàn toàn khác so với hiện tại.

Tất nhiên, không ai có thể biết chính xác tương lai đó sẽ trông như thế nào. Ngay cả Elon Musk cũng không thể đưa ra một câu trả lời cụ thể cho câu hỏi một triệu năm nữa con người sẽ trở thành gì.

Nhưng có lẽ câu hỏi này cũng không cần một đáp án chính xác. Điều đáng suy nghĩ nằm ở chỗ những gì chúng ta đang xem là giới hạn ngày hôm nay chưa chắc đã là giới hạn của con người trong tương lai.

Và nếu nhìn lại những ý tưởng của Elon Musk, đây có lẽ cũng là điểm chung đáng chú ý nhất. Ông không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc nghĩ ra một thứ hoàn toàn chưa từng tồn tại. Thay vào đó, ông thường nhìn vào những vấn đề rất lớn mà con người đã quen với việc chấp nhận: giao thông phải chậm, tên lửa phải dùng một lần, sản xuất phải cần nhiều lao động, hay con người phải làm việc theo những cách vốn đã tồn tại hàng trăm năm.

Sau đó, ông đặt lại một câu hỏi rất đơn giản: “Tại sao chúng ta phải làm theo cách này?”

Từ câu hỏi đó mới xuất hiện những ý tưởng về đường hầm, tên lửa tái sử dụng, phương thức làm việc mới hay những cách tiếp cận khác đối với tương lai của con người.

Không phải dự đoán nào của Musk cũng sẽ trở thành hiện thực. Không phải ý tưởng nào cũng thành công. Nhưng có lẽ giá trị lớn nhất nằm ở chính cách ông đặt vấn đề: không chỉ nhìn thế giới như nó đang tồn tại, mà thử hình dung xem nó có thể trở thành như thế nào.