“Lùa gà” trong đầu tư: Bạn là con gì?

Thực tế, hình ảnh con gà xuất hiện trong ngôn ngữ đầu tư không hoàn toàn ngẫu nhiên. Gà thường được dùng như một cách gọi những nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm, dễ bị tác động bởi tâm lý đám đông hoặc những lời hứa về lợi nhuận hấp dẫn.

Và “con gà” cũng chỉ là một trong rất nhiều hình ảnh động vật được sử dụng để mô tả hành vi trên thị trường tài chính.

Trong thế giới đầu tư tồn tại cả một “sở thú” với những hình tượng quen thuộc như bò, gấu, sói, lợn, cừu hay gà. Mỗi con vật đại diện cho một trạng thái tâm lý, một kiểu hành vi hoặc một cách phản ứng khác nhau trước biến động của thị trường.

Có người quá lạc quan khi giá tăng. Có người hoảng loạn khi thị trường giảm. Có người chạy theo đám đông, trong khi cũng có người sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn để tìm kiếm lợi nhuận cao.

Điều thú vị là một nhà đầu tư không nhất thiết chỉ thuộc về một “loài”. Tâm lý có thể thay đổi theo từng giai đoạn của thị trường, thậm chí thay đổi ngay trong cùng một khoản đầu tư.

Vậy bạn đang là “con vật” nào khi đầu tư?

“Gà” – Hình ảnh quen thuộc của nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm

“Gà” là một cách gọi khá phổ biến trong cộng đồng đầu tư, thường dùng để chỉ những nhà đầu tư mới tham gia thị trường, chưa có nhiều kiến thức và kinh nghiệm, từ đó dễ bị tác động bởi thông tin hoặc lời khuyên từ bên ngoài. Vì chưa đủ khả năng tự đánh giá một cơ hội đầu tư, nhóm nhà đầu tư này thường trở thành đối tượng dễ bị dẫn dắt, đặc biệt trong những thị trường xuất hiện nhiều hoạt động đầu cơ hoặc lừa đảo.

Cách gọi “gà” không hoàn toàn bắt nguồn từ lĩnh vực tài chính. Trong tiếng Anh, từ “chicken” từ lâu đã được sử dụng theo nghĩa bóng để mô tả một người nhút nhát hoặc thiếu can đảm, thể hiện qua những cách diễn đạt như “chicken-hearted”. Khi được đưa vào ngôn ngữ đầu tư, hình ảnh này dần được dùng để mô tả những nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm, dễ lo lắng trước biến động và chưa đủ tự tin để đưa ra quyết định độc lập.

Một nhà đầu tư mới thường bắt đầu với một khoản tiền nhàn rỗi nhưng chưa có nền tảng về phân tích doanh nghiệp, định giá tài sản hay quản trị rủi ro. Trong bối cảnh đó, việc ưu tiên những lựa chọn được cho là an toàn là một phản ứng tương đối tự nhiên. Tuy nhiên, khi thiếu kiến thức để kiểm chứng thông tin, nhà đầu tư cũng dễ hình thành sự phụ thuộc vào những người được cho là có nhiều kinh nghiệm hơn.

Những thông tin về lợi nhuận cao, danh mục tăng trưởng mạnh hoặc những cơ hội được quảng bá là “không thể bỏ lỡ” có thể tạo ra tâm lý so sánh và thúc đẩy hành vi chạy theo người khác. Khi quyết định đầu tư được đưa ra chủ yếu dựa trên thành tích hoặc lời giới thiệu của một cá nhân, thay vì dựa trên việc tự đánh giá tài sản, nhà đầu tư sẽ khó phân biệt giữa một cơ hội thực sự có giá trị và một lời mời gọi được thiết kế để khai thác sự thiếu hiểu biết.

Đây cũng là nền tảng của khái niệm “lùa gà” trong đầu tư. Những người thực hiện hành vi này thường tìm cách tạo dựng niềm tin, phóng đại lợi nhuận hoặc sử dụng tâm lý đám đông để thu hút những nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm tham gia. Khi đó, người tham gia có thể bỏ qua những dấu hiệu bất thường của dự án hoặc tài sản chỉ vì không có đủ kiến thức để nhận diện và kiểm chứng.

Tuy nhiên, “gà” không phải một trạng thái cố định. Một nhà đầu tư có thể bắt đầu thị trường với rất ít kiến thức, nhưng hoàn toàn có khả năng thoát khỏi trạng thái này khi tích lũy đủ hiểu biết, kinh nghiệm và khả năng tự đánh giá rủi ro. Vì vậy, điều quan trọng không phải là chưa từng mắc sai lầm, mà là nhận diện được điểm yếu trong quá trình ra quyết định và từng bước xây dựng khả năng tự bảo vệ mình trước những tác động của thị trường.

“Cừu” – Khi nhà đầu tư biết phân tích nhưng vẫn đi theo đám đông

Nếu “gà” thường bị dẫn dắt bởi sự thiếu hụt kiến thức và kinh nghiệm, thì “cừu” lại đại diện cho một dạng tâm lý khác. Nhà đầu tư có thể đã có kiến thức, có khả năng tự phân tích và thậm chí đã tham gia thị trường trong nhiều năm, nhưng vẫn có xu hướng quan sát hành động của số đông trước khi đưa ra quyết định. Khi phân tích cá nhân bị lấn át bởi hành vi của đám đông, nhà đầu tư trở thành một “con cừu”.

Hình ảnh này bắt nguồn từ đặc tính quen thuộc của loài cừu: đi theo đàn và dễ bị dẫn dắt bởi con đầu đàn. Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với hình tượng này xuất hiện trong tác phẩm của nhà văn Pháp François Rabelais vào thế kỷ XVI. Trong câu chuyện, Panurge mua một con cừu đầu đàn rồi ném xuống biển. Những con cừu còn lại lần lượt nhảy theo, dù không có lý do nào khiến chúng phải làm như vậy. Từ đó, hình ảnh “đàn cừu của Panurge” trở thành một cách ví von cho hành vi làm theo số đông mà không tự suy xét.

Trong thị trường tài chính, tâm lý này xuất hiện dưới nhiều hình thức. Khi một cổ phiếu bắt đầu tăng giá, những nhà đầu tư đầu tiên mua vào có thể tạo ra đà tăng. Những người quan sát bên ngoài nhìn thấy giá tiếp tục đi lên và bắt đầu tham gia, một phần vì cho rằng những người đang mua có thể đang nắm giữ thông tin mà mình chưa biết. Càng nhiều người tham gia, sự chú ý càng tăng và dòng tiền mới tiếp tục đổ vào.

Điều đáng chú ý là nhà đầu tư đôi khi vẫn nhận ra những dấu hiệu bất thường của tài sản nhưng lựa chọn bỏ qua chúng chỉ vì quá nhiều người khác đang hành động theo cùng một hướng. Phán đoán cá nhân bị thay thế bởi một câu hỏi đơn giản hơn: nếu nhiều người cùng mua, có lẽ mình cũng nên mua.

Tâm lý bầy đàn không chỉ xuất hiện trong những giai đoạn thị trường tăng trưởng. Khi giá tài sản bắt đầu giảm mạnh, nhà đầu tư cũng có thể quan sát hành động bán tháo của những người xung quanh và lựa chọn bán theo, ngay cả khi những yếu tố cơ bản của tài sản chưa thay đổi đáng kể. Nỗi lo rằng mình sẽ là người cuối cùng thoát khỏi thị trường có thể khiến quyết định bán được đưa ra dựa trên cảm xúc thay vì đánh giá thực tế.

Hai khái niệm thường được sử dụng để mô tả những hành vi này là FOMO (Fear of Missing Out) và tâm lý bầy đàn (herd behavior). FOMO khiến nhà đầu tư lo sợ bỏ lỡ một cơ hội đang tăng giá, trong khi tâm lý bầy đàn khiến họ sử dụng hành động của số đông như một tín hiệu để xác định cách mình nên hành động.

“Sói” – Nhà đầu tư chủ động kiểm soát cuộc chơi

Nếu “cừu” đại diện cho tâm lý đi theo đám đông, thì “sói” lại đại diện cho một cách tiếp cận hoàn toàn khác: chủ động, quyết đoán và có khả năng tự đưa ra quyết định.

Hình ảnh này xuất phát từ mối quan hệ đối lập rất rõ trong tự nhiên. Cừu là con mồi, trong khi sói là kẻ săn mồi. Khi được đưa vào ngôn ngữ đầu tư, “sói” vì thế thường được dùng để mô tả những nhà đầu tư giàu kinh nghiệm, nhạy bén và không dễ bị cuốn theo hành động của số đông.

Tuy nhiên, một nhà đầu tư mang tư duy “sói” không nhất thiết phải là người có nhiều tiền nhất hoặc chấp nhận mức rủi ro lớn nhất. Điểm khác biệt nằm ở cách họ quản lý cuộc chơi của chính mình.

Sói săn mồi để sinh tồn. Trong đầu tư, điều đó có thể được chuyển thành một nguyên tắc quan trọng: bảo toàn vốn trước khi tìm kiếm lợi nhuận.

Một nhà đầu tư có tư duy này không mua một tài sản chỉ vì thị trường đang mua, cũng không tiếp tục nắm giữ một khoản đầu tư chỉ vì đã bỏ tiền vào đó. Trước khi đưa ra quyết định, họ xác định tương đối rõ luận điểm đầu tư, mức lợi nhuận kỳ vọng, mức thua lỗ có thể chấp nhận và những điều kiện nào sẽ khiến luận điểm ban đầu không còn đúng.

Điều này cũng giúp họ tránh một trong những sai lầm phổ biến nhất trên thị trường: giữ một khoản đầu tư đang thua lỗ chỉ vì không muốn thừa nhận mình đã sai.

Khi những giả định ban đầu không còn phù hợp, việc cắt lỗ có thể là một phần của chiến lược quản trị rủi ro thay vì được xem là một thất bại. Ngược lại, khi luận điểm đầu tư vẫn đúng và doanh nghiệp tiếp tục phát triển theo kỳ vọng, nhà đầu tư có thể kiên nhẫn duy trì vị thế thay vì liên tục thay đổi quyết định theo những biến động ngắn hạn.

Vì vậy, tư duy “sói” không đơn thuần là săn tìm lợi nhuận, mà còn là khả năng kiểm soát rủi ro và hành động theo một kế hoạch đã được xác lập.

Một nhà đầu tư có thể nhận diện cơ hội trước khi số đông chú ý, nhưng điều quan trọng hơn là họ phải biết khi nào nên tham gia, khi nào nên đứng ngoài và khi nào cần rời khỏi một khoản đầu tư.

Sai thì chấp nhận và cắt lỗ. Đúng thì kiên nhẫn nắm giữ. Quan trọng nhất là bảo toàn vốn để tiếp tục tham gia vào những cơ hội tiếp theo.

Hình ảnh “sói” trong tài chính cũng trở nên quen thuộc với công chúng qua “The Wolf of Wall Street”, cuốn hồi ký của Jordan Belfort và bộ phim chuyển thể cùng tên. Câu chuyện về Belfort và hoạt động của Stratton Oakmont đã tạo nên một biểu tượng văn hóa về những tay chơi tài chính đầy tham vọng và quyết liệt.

Tuy nhiên, câu chuyện của Belfort cũng cho thấy một giới hạn quan trọng của hình tượng “sói”: sự quyết đoán và tham vọng nếu không đi cùng đạo đức, kỷ luật và quản trị rủi ro có thể biến thành hành vi thao túng và gian lận.

Do đó, nếu “sói” được sử dụng như một hình tượng tích cực trong đầu tư, điều đáng học hỏi không phải là khả năng “săn” người khác, mà là khả năng tự kiểm soát, bảo vệ vốn và đưa ra quyết định dựa trên phân tích thay vì cảm xúc của đám đông.

“Bìm bịp” hay “chim lợn”?

Bìm bịp kêu vang trời

Bên cạnh “gà”, “cừu” hay “sói”, thị trường chứng khoán Việt Nam còn có một cặp hình tượng khá đặc trưng để mô tả hai thái cực trong nhận định thị trường: bìm bịp và chim lợn.

Trong cách sử dụng phổ biến của cộng đồng đầu tư, “bìm bịp” thường dùng để chỉ những người có góc nhìn lạc quan, thiên về xu hướng tăng và thường tập trung vào các yếu tố tích cực của thị trường hoặc một tài sản cụ thể. Họ có xu hướng nhấn mạnh những thông tin như kết quả kinh doanh khả quan, triển vọng tăng trưởng hay các yếu tố có thể hỗ trợ giá trong tương lai.

Chẳng hạn, trước một doanh nghiệp vừa công bố kết quả kinh doanh tích cực, một góc nhìn trung lập có thể đặt câu hỏi liệu những kết quả đó đã được phản ánh vào giá cổ phiếu hay chưa. Trong khi đó, một “bìm bịp” có thể tập trung nhiều hơn vào chính thông tin tích cực và kỳ vọng rằng giá cổ phiếu sẽ tiếp tục tăng.

Khi một cộng đồng cùng đưa ra những nhận định theo hướng tích cực, hiện tượng này đôi khi được gọi là “bìm bịp kêu đồng loạt”.

Tiếng buồn của chim lợn

Hình ảnh “bìm bịp” có liên hệ với cách loài chim này được nhìn nhận trong văn hóa dân gian Việt Nam, nơi tiếng kêu của nó từng được gắn với những điềm báo hoặc tín hiệu nhất định. Theo thời gian, hình ảnh này được cộng đồng chứng khoán sử dụng như một cách ẩn dụ cho những tiếng nói lạc quan và kỳ vọng thị trường tăng trưởng.

Ở chiều ngược lại là “chim lợn”.

Trong văn hóa dân gian, chim lợn thường mang hình ảnh tiêu cực do tiếng kêu đặc trưng và những quan niệm dân gian cho rằng tiếng chim lợn gần nhà là điềm báo không may. Những quan niệm này không có cơ sở khoa học để chứng minh rằng tiếng chim có khả năng dự báo cái chết hay vận rủi, nhưng hình ảnh tiêu cực của loài chim vẫn tồn tại khá phổ biến trong văn hóa.

Khi được đưa vào ngôn ngữ chứng khoán, “chim lợn” trở thành cách gọi đối lập với “bìm bịp”, dùng để mô tả những người có quan điểm bi quan hoặc thường xuyên đưa ra các nhận định theo hướng thị trường sẽ giảm.

Nếu “bìm bịp” tập trung vào những cơ hội tăng giá, “chim lợn” lại chú ý nhiều hơn đến các rủi ro, tín hiệu tiêu cực và khả năng thị trường tiếp tục đi xuống. Trong một thị trường biến động mạnh, hai nhóm quan điểm này có thể liên tục xuất hiện và thậm chí đối đầu trong các cộng đồng đầu tư.

Tuy nhiên, cả “bìm bịp” và “chim lợn” đều chỉ là những cách gọi mang tính cộng đồng, không phải những nhóm nhà đầu tư có phân loại chính thức. Quan trọng hơn, một nhận định lạc quan hay bi quan tự nó không quyết định một quyết định đầu tư là đúng hay sai. Điều đáng quan tâm là nhận định đó có dựa trên dữ liệu, lập luận và khả năng kiểm chứng hay chỉ phản ánh cảm xúc của người đưa ra.

“Sở thú” của thị trường và tâm lý của chính mình

Ngoài những hình tượng trên, thị trường đầu tư còn sử dụng nhiều cách ví von khác như “cá mập”, “cá hồi”, “nai vàng” và nhiều thuật ngữ khác để mô tả những nhóm nhà đầu tư hoặc trạng thái tâm lý khác nhau.

Nhìn rộng hơn, những hình tượng này tạo thành một “sở thú” khá đặc biệt của thị trường tài chính. Mỗi con vật đại diện cho một kiểu hành vi: “gà” thiếu kinh nghiệm và dễ bị dẫn dắt; “cừu” có thể biết phân tích nhưng vẫn bị chi phối bởi đám đông; “sói” chủ động, quyết đoán và coi trọng quản trị rủi ro; “bìm bịp” thiên về sự lạc quan, trong khi “chim lợn” thường nhìn thị trường từ góc độ bi quan.

Nhưng một nhà đầu tư không nhất thiết chỉ thuộc về một “loài” duy nhất.

Một người có thể bắt đầu với tâm thế của một “con gà” khi chưa có đủ kiến thức, trở thành “con cừu” khi bắt đầu phụ thuộc vào hành động của đám đông, rồi trở thành “bìm bịp” khi quá tin tưởng vào một khoản đầu tư mà mình đang nắm giữ. Ngay cả một nhà đầu tư giàu kinh nghiệm cũng có thể mắc phải những sai lầm tâm lý tương tự trong những thời điểm thị trường biến động mạnh.

Vì vậy, giá trị thực sự của “sở thú đầu tư” không nằm ở việc xác định mình thuộc về con vật nào, mà ở khả năng nhận diện trạng thái tâm lý đang chi phối quyết định của mình tại từng thời điểm.

Khi nhận ra mình đang mua chỉ vì sợ bỏ lỡ, bán chỉ vì đám đông hoảng loạn, hoặc tiếp tục nắm giữ một tài sản chỉ vì không muốn thừa nhận mình đã sai, chúng ta đã có thêm một cơ hội để dừng lại và đánh giá lại quyết định.

Bởi trong đầu tư, hiểu thị trường quan trọng, nhưng hiểu chính mình cũng quan trọng không kém.